BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Regionda bir tərəfdən İran, digər tərəfdən isə Amerika Birləşmiş Ştatları və İsrail arasında görünməmiş bir müharibə yaşanarkən, dörd Körfəz ölkəsi – Qətər, Küveyt, Bəhreyn və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) illərdir mülki və ticari örtük altında "yatan" və müharibə zamanı hərəkətə keçməyə başlayan İranın "İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu" (SEPAH) və Livandakı "Hizbullah"a bağlı qrupların dağıdıldığını elan edirlər.
SEPAH və "Hizbullah"a bağlı qruplarla əlaqəli hadisələr yeni bir məsələ deyil, əksinə köhnədir və 1980-ci illərin ortalarından əvvələ təsadüf edir. O vaxtlar bu ünsürlər 1983-cü ildə Küveytdə partlayışlar törətmişdilər, daha sonra isə hücumlar bir-birinin ardınca davam etdi. Bunların arasında 1988-ci ildə Küveyt Hava Yollarına məxsus, mediada "Əl-Cabiriyə" təyyarəsinin qaçırılması kimi tanınan hadisə, illər sonra Səudiyyə Ərəbistanında Əl-Xubar partlayışı və nəhayət, Livan "Hizbullah"ının dəstəyi ilə "Kaptagon" narkotik qaçaqmalçılığı və çirkli pulların yuyulması şəbəkələrinə qədər müxtəlif əməllər var.
Əli Xameneinin öldürülməsindən sonra İran rəhbərliyində yaranan boşluq SEPAH və "Hizbullah"la əlaqəli qrupların müxtəlif yerlərdə fəallaşmasına səbəb oldu. Körfəz ölkələrində bu qruplar Tehranın həmin dövlətlərə yüzlərlə ballistik raket və pilotsuz uçuş aparatı (PUA) atdığı bir vaxtda müdafiə səylərini yayındırmaq məqsədilə hərəkətə keçiblər. Xarici zərbələrlə paralel olaraq, Bəhreynin təhlükəsizlik orqanları daxili qrupların hərəkətlərini qeydə alıb ki, bu da müdafiə gücünü parçalamaq cəhdi kimi qiymətləndirilib.
İrana bağlı qrupların həbsi ilə bağlı xəbərlər Qətərdə başladı. Doha martın 4-də SEPAH-la əlaqəli iki qrupun dayandırdığını və 10 nəfəri həbs etdiyini açıqladı. Bundan sonra, martın 11-də Bəhreyn hakimiyyəti 4 nəfərlik qrupu saxladı, beşinci şəxs isə qaçmağa nail oldu; bu qrupların üzvləri casusluq edir və mühüm strateji obyektlərin fotoşəkillərini çəkirdilər.
Küveytdə hakimiyyət orqanları əllərində silahlar, PUA-lar, sursat və radiostansiyalar olan 26 nəfəri həbs etdi; onların "Hizbullah"a mənsub olduğu, aralarında Livan və Küveyt vətəndaşlarının olduğu bildirildi. BƏƏ-də isə martın 19-da hakimiyyət orqanları çirkli pulların yuyulması və terrorizmin maliyyələşdirilməsi ilə məşğul olan, ticarət örtüyü altında fəaliyyət göstərən və ən azı beş nəfərdən ibarət maliyyə-ticarət şəbəkəsinin dayandırıldığını elan etdi; bu şəbəkənin üzvləri Livan "Hizbullah"ına mənsub idilər.
Balanslı münasibətlərdən sonra qarşıdurma
Dohanın onilliklər ərzində Tehranla qorumağa çalışdığı balanslı diplomatik münasibətlərə baxmayaraq, hazırkı regional eskalasiyanın miqyası İranı Qətər ərazisindəki qruplarını aktivləşdirməyə sövq etdi. Qətər təhlükəsizlik xidmətləri SEPAH-a bağlı iki qrupların dağıdıldığını, on nəfərin həbs edildiyini, həmçinin İranın Dohadakı səfirliyindən təhlükəsizlik və hərbi attaşelərin çıxarılmasını tələb etdiklərini açıqladılar. Analitiklər hesab edirlər ki, bu iki ölkə arasındakı illərlə davam edən müstəsna münasibətlər mərhələsinin bitdiyindən xəbər verir və Qətər indi İranın sızmalarına qarşı birbaşa qarşıdurmaya əsaslanan fərqli bir mərhələyə qədəm qoyur, çünki Dohanın özü artıq hədəf dairəsinə düşüb.
Bəhreynin paytaxtı Manamada isə SEPAH ilə əlaqədə ittiham olunan dörd vətəndaş (üç kişi və bir qadın) saxlanılıb. Bu qrupların vəzifəsi yüksək dəqiqlikli çəkiliş avadanlıqlarından istifadə edərək mühüm və hərbi obyektlərin fotoşəkillərini və dəqiq koordinatlarını çəkmək və onları şifrəli proqramlar vasitəsilə göndərmək olub.
Bu qrupun fəaliyyəti Bəhreynin məruz qaldığı raket zərbələri ilə əlaqəlidir. Belə ki, hava hücumundan müdafiə sistemləri onlarla raket və PUA-nı dəf etmişdi. İstintaq göstərir ki, qrup İran raketlərinin marşrutlarını düzəltmək və hədəfləri, xüsusən də Mühərriq mühafizəsindəki yanacaq çənlərini və neft obyektlərini dəqiq vurmasını təmin etmək üçün "kəşfiyyat bölməsi" kimi fəaliyyət göstərib.
İranın proksiləri, xüsusən də Livan "Hizbullah"ı ilə təhlükəsizlik qarşıdurmaları tarixinə görə ən həssas meydan sayılan Küveytdə isə saxlanılan qruplar digər qruplar kimi işləyir, lakin onlar həm də "Soyuq müharibə" dövründə istifadə olunan köhnə metodlardan yararlanırlar.
Hakimiyyət orqanları elektron olaraq izlənməsi çətin olduğu fərz edilən, 100 illik şifrəli rabitə texnologiyası olan "Morze" sistemi ilə işləyən rabitə cihazlarını ələ keçiriblər. Bu, "Hizbullah"ın Livanda məsul şəxsləri və üzvləri arasında rabitə üçün istifadə etdiyi və partladılması nəticəsində minlərlə insanın yaralanmasına səbəb olan "peycer" cihazlarından istifadəsinə çox bənzəyir. Küveyt hökuməti həmçinin reydlər zamanı kameralarla təchiz edilmiş PUA-lar, detallı xəritələr və sui-qəsdlər üçün nəzərdə tutulmuş silahlar müsadirə edib.
BƏƏ-də Dövlət Təhlükəsizlik Xidməti ticari örtük altında fəaliyyət göstərən və "terrorçu" kimi xarakterizə etdiyi şəbəkəni ifşa edib. Hakimiyyət orqanları bildirir ki, bu şəbəkə birbaşa partlayış və ya terror aktları törətməyi deyil, iqtisadiyyata sızmağı və İranla "Hizbullah"ın xarici əməliyyatlarını (məsələn, dünya bazarlarından müasir avadanlıqların, xüsusən də PUA hissələri kimi hərbi təyinata çevrilə bilən mülki texnologiyaların alınması) maliyyələşdirmək üçün çirkli pulların yuyulmasını hədəfləyib. Bildirilir ki, bu şəbəkə "Kaptagon" narkotik ticarəti və kriptovalyutalarla əlaqəli qeyri-qanuni gəlirləri yumaq üçün maliyyə infrastrukturundan istifadə edir. Hakimiyyət hesab edir ki, bu fəaliyyət növü birbaşa qarşıdurma əvəzinə dövlətləri daxildən tükəndirərək onların maliyyə strukturunu hədəf alır.
Sahədə fəaliyyət göstərən bölmələr
İran SEPAH-ının və onunla əlaqəli milislərin əməliyyatları hərbi və kəşfiyyat xarakterini birləşdirir, maliyyələşdirmə və icraatda mütəşəkkil cinayətkar şəbəkələrin strukturuna yaxın metodlardan istifadə edir. Livan xaricində əməliyyat keçirən bəzi qruplar qapalı təşkilati strukturları ilə fərqlənir; burada hüceyrələrin bir-birindən təcrid olunması prinsipi tətbiq edilir ki, üzvlər bir-birini tanımasınlar. Həmçinin, beynəlxalq keçid məntəqələrindən daha rahat keçmək üçün orijinal xarici sənədlər daşıyan şəxslərdən istifadə olunur.
"Ölüm bölməsi" kimi tanınan qrupla bağlı olaraq, regional və beynəlxalq müstəntiqlər onu siyasi sui-qəsdlərə, o cümədən 2005-ci ildə Livanın Baş naziri Rafiq Əl-Həririnin qətlə yetirilməsinə bağlayırlar.
Belə ki, Livan üzrə Xüsusi Məhkəmə bu məsələdə Səlim Əyyaşa ittiham irəli sürüb. Həmçinin rəsmi istintaqlara və məhkəmə iddialarına görə, bu bölmə Livandakı müxaliflərin sıradan çıxarılması əməliyyatları ilə də əlaqələndirilir. Küveytin ələ keçirdiyi sübutlar bu əməliyyat modelinə uyğun təlim keçmiş ünsürlərin olduğunu göstərir.
Qaçaqmalçılıq sahəsində isə çoxsaylı təhlükəsizlik araşdırmaları göstərir ki, PUA hissələrinin və partlayıcı qurğuların daşınması üçün İordaniya, Yəmən və Suriya-Livan sərhədi vasitəsilə narkotik, xüsusən də "Kaptagon" marşrutlarından istifadə olunur.
Hazırda bu qrupların hərəkətə keçirilməsi, 2008-ci ildə Dəməşqdə öldürülən "Hizbullah" lideri İmad Muğniyə tərəfindən əsası qoyulan "təhlükəsizlik məktəbi"nin inkişaf etmiş formasıdır. Bu məktəbin ən görkəmli üzvlərindən və sonrakı liderlərindən biri "Zülfüqar" ləqəbli Mustafa Bədrəddin idi ki, o da 2016-cı ildə Dəməşqdə öldürülüb.
Bədrəddin 1983-cü ildə Küveytdəki partlayışların icraçı beyni hesab olunur. İran-İraq müharibəsi zamanı Küveyt Amerika və Fransa səfirliklərini, Küveyt hava limanını, neft obyektini və yaşayış kompleksini hədəf alan silsilə hücumların şahidi olmuşdu. Küveyt istintaqına görə, prokurorluq Bədrəddini dağıdıcı gücü iki dəfə artırmaq üçün ənənəvi partlayıcılara qaz əlavə edilməsinə əsaslanan texnikadan istifadə etməkdə ittiham edib; bu texnika həmin il Beyrut hava limanı yaxınlığındakı dəniz piyadaları (Marines) kazarmasının partladılmasında da istifadə olunmuşdu.
Bədrəddin Küveytdə həbs edilmiş və ölüm hökmünə məhkum olunmuşdu, lakin 1990-cı ildə İraqın Küveyti işğal etməsindən sonra həbsxana qapılarının açılması ilə qaça bilmişdi. Livan mətbuatının xəbərlərinə görə, bir qrup onu dəniz yolu ilə İrana qaçırmış, oradan isə Beyruta qayıdaraq 2005-ci ildə Əyyaş və digərləri ilə birlikdə Rafiq Əl-Həririnin sui-qəsdində iştirak etmişdir (beynəlxalq məhkəmənin təsdiqlədiyi kimi).
Küveyt Hava Yolları təyyarəsinin qaçırılması Bədrəddin və Küveytdə həbsdə olan 17 yoldaşının azad edilməsi üçün şantaj əməliyyatı idi. İmad Muğniyə 1988-ci ildə 16 gün davam edən bu əməliyyata rəhbərlik etdi və bu, iki Küveyt vətəndaşının öldürülərək cəsədlərinin Kiprdə təyyarədən atılması ilə başa çatdı. Bu ağrılı yaddaş Küveyt hökumətini 2023-cü ildə "Əl-Cabiriyə" serialının nümayişini qadağan etməyə sövq etdi; çünki bəziləri bunu sağalmayan yaraların yenidən qanadılması kimi qiymətləndirirdilər.
Əməliyyatlar Küveyt və digər Körfəz ölkələri ilə məhdudlaşmadı, 1996-cı ilin iyununda Səudiyyə Ərəbistanında bir Səudiyyə vətəndaşının və 19 ABŞ əsgərinin ölümü ilə nəticələnən Əl-Xubar qüllələrinin partladılmasına qədər uzandı. Amerika və Səudiyyə istintaqları əməliyyatı "Hizbullah Əl-Hicaz" qruplaşmasının, 2015-ci ildə Beyrutda həbs edilən Əhməd İbrahim Əl-Muğəssilin planı ilə həyata keçirdiyini ittiham etdi. Bu hücumu reallaşdırmaq üçün Livandakı "Hizbullah" mərkəzlərində və ya İrandakı SEPAH bazalarında təlim keçmiş yerli vətəndaşlardan istifadə edilmişdi.
Səudiyyə hakimiyyəti İran qollarını digər əməliyyatlarda da ittiham edir; bunlara 1987-ci ildə Ras Tanura neft kompleksindəki emalatxananın yandırılması və 1988-ci ildə Əl-Cubeyl sənaye şəhərindəki "Sadaf" neft-kimya şirkətinə hücum daxildir. Həmçinin bu qollar 1987-ci ildə Həcc mövsümündə iranlı zəvvarların törətdiyi və yüzlərlə insanın ölümü ilə nəticələnən toqquşmalarda və sıxlıqda iştirak etmişdilər.
Livanda isə 1984-cü ilin iyununda "Hizbullah" tərəfdarı olan nümayişçilər Səudiyyə Ərəbistanının Qərbi Beyrutdakı səfirliyinə basqın etdilər və əməliyyata görə məsuliyyəti o vaxtlar "Hizbullah" əməliyyatları üçün örtük kimi istifadə edilən "İslam Cihad Təşkilatı" öz üzərinə götürdü. Səfirliyə hücum təcrid olunmuş bir hadisə deyil idi, ondan əvvəl – 17 yanvar 1984-cü ildə Səudiyyənin baş konsulu Hüseyn Fəraş Əl-Rovşə bölgəsində qaçırılmış və həmin ilin may ayında azad edilənə qədər aylarla əsirlikdə saxlanılmışdı.
Suriyada Bəşər Əsəd rejiminin süqutu ilə "Hizbullah" və SEPAH kəskin maliyyə təzyiqləri ilə üzləşdilər; belə ki, Qərb və Livan təxminlərinə görə hər il milyardlarla dollar gəlir gətirən "Kaptagon" istehsalı və ixracı şəbəkəsi qapandı. Təhlükəsizlik araşdırmaları göstərir ki, bu narkotik "yatan hüceyrələr" üçün nağd maliyyələşdirmə vasitəsi kimi istifadə olunurdu. Bir neçə həftə əvvəl Livan hakimiyyəti Səudiyyə tərəfi ilə koordinasiyalı şəkildə Bəəlbək bölgəsində Körfəz ölkələrinə böyük partiyalar göndərməyə hazırlaşan bir laboratoriyanı ələ keçirdiklərini elan etdilər.
Maliyyə sahəsində isə Amerika və Avropa ittihamnamələrində "Əl-Qard Əl-Həsən" müəssisəsinin Şimali və Cənubi Amerika, Afrika və Yaxın Şərqdəki şəbəkələri birləşdirən paralel maliyyələşdirmə mexanizmi olduğu qeyd edilir. Bu sənədlərdə qaçaqmal neft və "Kaptagon" gəlirlərinin kriptovalyutalara çevrildiyi, daha sonra isə mülki örtük altında fəaliyyət göstərən (texniki məsləhət, ehtiyat hissələri ticarəti və işlənmiş avtomobil satışı firmaları daxil olmaqla) daşınmaz əmlak və ticarət şirkətləri vasitəsilə nağdlaşdırıldığı iddia edilir.
Qərb təhlükəsizlik qiymətləndirmələri belə nəticəyə gəlir ki, bu şəbəkələr bir-birindən ayrı fəaliyyət göstərmir, əksinə bütövlükdə tam inteqrasiya olunmuş əməliyyat strukturu təşkil edirlər. Onların alətləri qırx il ərzində partlayış və qaçırma metodlarından PUA texnologiyalarına və elektron müharibəyə qədər inkişaf etmişdir.