BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
Çərşənbə günü Ağ Evdə ABŞ, Danimarka və Qrenlandiya nümayəndələrinin iştirakı ilə keçirilən yüksək səviyyəli üçtərəfli görüşün nəticəsiz qalması Kopenhagenin, Qrenlandiyanın paytaxtı Nuuk şəhərinin və Avropa paytaxtlarının ABŞ Prezidenti Donald Trampı adanın ələ keçirilməsi ilə bağlı açıq niyyətindən geri çəkindirmək ümidlərini puça çıxardı.
Amerika mətbuatının yazdığına görə, ABŞ-ın vitse-prezidenti Cey Di Vens, dövlət katibi və milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Marko Rubio Trampın adaya nəzarəti ələ keçirmək niyyətində tam qətiyyətli olduğunu açıq şəkildə ifadə ediblər. Bunun iki əsas səbəbi göstərilir: birincisi, Danimarkanın zəif müdafiə imkanları səbəbindən Qrenlandiyanın Rusiya və Çin təsiri altına düşməsinin qarşısını almaq; ikincisi isə ABŞ-ın milli təhlükəsizlik ehtiyacları. Tərəflər danışıqları davam etdirmək üçün “işçi qrupunun” yaradılması barədə razılığa gəliblər.
Baş verənlər Danimarkanın baş naziri Mette Frederiksenin narazılığına səbəb olub. O, cümə axşamı yaydığı yazılı bəyanatda Vaşinqtonla “əsaslı fikir ayrılığı” olduğunu bildirib və qeyd edib ki, “ABŞ-ın Qrenlandiyanı ələ keçirmə niyyəti dəyişməz olaraq qalır”. Frederiksen bəyanatında bu ssenarinin son dərəcə təhlükəli olduğunu vurğulayaraq, onun reallaşmasının qarşısını almaq üçün səylərin davam etdiriləcəyini bildirib.
Qrenlandiyanın baş naziri Yens Frederik Nielsen isə “Facebook” hesabında etdiyi paylaşımda adanın ABŞ tərəfindən idarə olunmaq və ya sahib olunmaq istəmədiyini, Danimarkanın və NATO-nun tərkibində qalacağını bəyan edib. O, daxili mübahisələrə yer olmadığını, hazırda birliyin və məsuliyyətin vacibliyini qeyd edərək, Vaşinqtonun Kopenhagenlə Nuuk arasında mövcud ziddiyyətlərdən istifadə etmək cəhdlərinin qarşısını almağa çalışıb.
Məlumdur ki, Danimarka hökuməti aylardır Avropa İttifaqı və NATO-dakı tərəfdaşlarını səfərbər edərək Trampı planlarından daşındırmağa çalışırdı. Lakin ABŞ prezidentinin ardıcıl açıqlamaları və Venslə Rubionun mövqeyi Avropa–Atlantik arqumentlərinin təsirini sıfıra endirib.
Avropalıların əsas arqumentlərindən biri Rusiya və Çin tərəfindən birbaşa təhlükənin mövcud olmaması idi. Son aylarda Moskva və Pekinin dəniz fəallığının artmadığı, Qrenlandiyaya nəzarət planlarının görünmədiyi vurğulanırdı. Digər arqument isə ABŞ-ın artıq Nuuk yaxınlığında hərbi-kosmik bazaya sahib olması və 1954-cü ildə Danimarka ilə imzalanmış, hələ də qüvvədə olan saziş əsasında adadakı hərbi mövcudluğunu gücləndirə bilməsi idi.
Bununla yanaşı, Avropa və NATO ölkələri Qrenlandiyanın və Arktika regionunun təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Danimarkaya hərbi dəstək verməyə hazır olduqlarını bildiriblər. Lakin Danimarkanın xarici işlər naziri Lars Lokke Rasmussen Ağ Evdə keçirilən görüşdən sonra Vaşinqtonda verdiyi mətbuat konfransında ABŞ mövqeyini dəyişdirə bilmədiyini etiraf edib və Trampın Qrenlandiyanı işğal etmək istədiyini açıq şəkildə bildirib.
Mövcud vəziyyətdə Kopenhagen və Avropa paytaxtları alternativ axtarışına çıxıblar. Lakin Avropa ölkələri Trampı qıcıqlandırmamaq üçün ehtiyatlı davranmağa çalışırlar, çünki Ukrayna müharibəsi və İran ətrafında baş verən proseslərdə Vaşinqtona ehtiyac duyurlar.
Danimarkanın baş naziri NATO çərçivəsində Arktika bölgəsində hərbi mövcudluğun gücləndirilməsinin Avropa və Şimali Amerikanın təhlükəsizliyi üçün zəruri olduğu barədə razılaşmanın mövcud olduğunu bildirib. Danimarka artıq dəniz və quru qüvvələrinin mövcudluğunu artırıb, müdafiə xərclərini yüksəldib.
Eyni zamanda, Avropa ölkələri Danimarkanın çağırışına cavab olaraq ilkin mərhələdə “simvolik və azsaylı” hərbi birliklər göndəriblər. İsveç, Almaniya, Norveç, Fransa və Niderlandın göndərdiyi bölmələr Nuuk şəhərinə çatıb. Bu missiya gələcəkdə keçiriləcək “Arktikada dayanıqlıq” adlı genişmiqyaslı hərbi təlimlər üçün kəşfiyyat xarakteri daşıyır.
Almaniyanın bu təşəbbüsdə iştirakı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Çünki Berlin Vaşinqtonla dərin hərbi əlaqələrə malikdir və ölkə ərazisində ABŞ qüvvələri, o cümlədən nüvə başlıqları daşıyan sistemlər yerləşdirilib.
Fransa Prezidenti Emmanuel Makron Avropanın “strateji muxtariyyət” ideyasının əsas tərəfdarlarından biri kimi ABŞ-ın Qrenlandiya ilə bağlı iddialarını ən sərt tənqid edən liderlərdəndir. O, Marsel yaxınlığındakı İster aviabazasında çıxışı zamanı Fransanın ilkin olaraq 15 nəfərlik hərbi kontingent göndərəcəyini, yaxın günlərdə isə hava, dəniz və quru vasitələrinin də əlavə olunacağını bildirib.
Makron vurğulayıb ki, Fransa suveren dövlətin ərazi bütövlüyünü qorumaq üçün onun yanında olmalıdır. Onun sözlərinə görə, Avropa ölkələri maraqları təhlükə altına düşdüyü hər yerdə mövcudluqlarını qoruyacaq, lakin eskalasiyaya yol verməyəcəklər.
Avropalılar bu məhdud hərbi mövcudluğun ABŞ-ın mövqeyinə ciddi təsir göstərəcəyinə inanmırlar. Məqsəd Vaşinqtonu hərbi qarşıdurmanın NATO daxilində yaradacağı siyasi və imic fəsadları ilə üz-üzə qoymaqdır. Eyni zamanda, bu addım Trampın Qrenlandiyanın müdafiəsi ilə bağlı tələblərinə “cavab” kimi təqdim olunur.