BAKI, AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
Amerika–İran danışıqlarının bu dəfə Muskatda, sonra isə Romada keçirilməsi, əvvəlki danışıqlardan fərqlidir – bu, şübhə doğurmur. Bu fərqin mahiyyətini ən yaxşı bilən isə "Ali Rəhbər" Əli Xameneidir.
Xamenei anlayır ki, “Trampın Amerikası” artıq “Obama dövrünün Amerikası” deyil. 2025-ci ilin dünyası da 2015-dən tamamilə fərqlidir. Ən əsası isə, bugünkü İran artıq on il əvvəlki İran deyil – yəni milisləri sərhədləri keçib başqa ölkələrdə fəaliyyət göstərən və ABŞ–İran anlaşmaları və sınaqları çərçivəsində ərəb paytaxtlarında mövqe tutan İran deyil.
Hazırda Xamenei 1988-ci ildə öz sələfi Xomeyninin qarşılaşdığı vəziyyətdən daha mürəkkəb bir durumdadır. Xomeyni o zaman “zəhər kasasını içmək” ifadəsi ilə təsvir edilən bir qərarla İran–İraq müharibəsində atəşkəs şərtlərini qəbul etmiş və “dünyadakı fitnələri boğmaq” arzularından əl çəkmişdi.
2015-ci ildə isə Ağ Evdə oturan prezident Barak Obama idi. O, Yaxın Şərqdə "Ali Rəhbər"in yanaşmasını qəbul edən bir müzakirə heyətini vəzifələndirmişdi. Bu yanaşma belə idi: İran strateji cəhətdən irəliləyir, ABŞ isə sadəcə müttəfiqlərinin süqutunu dayandırmağa çalışır.
Həmin vaxt İran Suriya müharibəsində qanlı qarşıdurmalara qarışmış, fələstinli fraksiyaları və İraqdakı “Həşdi-Şaabi”ni dəstəkləyirdi. “Hizbullaha isə İranın Livan və regiondakı təsirini yaymaq tapşırılmışdı. Obama isə nüvə məsələsini İranın regional nüfuzundan və ballistik raket proqramından ayıraraq 2015-ci il sazişinə imza atmışdı. Bu qərar ABŞ-ın müttəfiqlərini qəzəbləndirmiş, amma Tehran və onun müttəfiqlərini sevindirmişdi. Eyni zamanda İranın daha da dərinləşməsinə və "şiə hilalının" ucalmasına yol açmışdı.
Dəyişikliklərin başlanğıcı Trampın ilk dövrünə təsadüf etdi. O, 2018-ci ildə nüvə sazişini cırıb atdı və Tehrana qarşı “maksimum təzyiq” siyasətini tətbiq etdi. İranın Dəməşqdə, Beyrutda və Sənadakı müttəfiqlərinin həyat damarlarını kəsən sərt sanksiyalar tətbiq etdi. Üstəlik, 2020-ci ildə Bağdadda Qasim Süleymaninin öldürülməsinə əmr verdi.
Xamenei bu müddət ərzində Yaxın Şərqdə müxtəlif sövdələşmələr və sınaqlarla “vaxt almaq” siyasəti həyata keçirdi. Lakin Co Bayden dövründə İran həm regional təsirini genişləndirdi, həm də uranı zənginləşdirmə səviyyəsini nüvə silahı istehsalının astanasına qədər artırdı. Amma iki ciddi zərbə aldı: birincisi, Baydenlə əvvəlkindən daha sərfəli şərtlərlə nüvə razılaşmasına qayıda bilməməsi, ikincisi isə 2023-cü il oktyabrın 7-də Qəzzanın sərhədində baş verən hadisələr.
7 oktyabrdan sonra bölgədə ciddi geosiyasi çevriliş baş verdi və bu çevrilişin əsas uduzanı İran oldu. İran həm Bəşşar Əsədi Dəməşqdə, həm Həsən Nəsrullahı Beyrutda, həm də HƏMAS liderlərini Qəzzada itirdi. 45 il ərzində aldığı ən ağır zərbələri yaşadı.
2025-ci ilin əvvəlində Tramp yenidən Ağ Evə qayıtdıqda, artıq Yaxın Şərq onun tərk etdiyi vəziyyətdə deyildi – əksinə, onun istədiyi şəkildə idi. O, açıq şəkildə üç razılaşma istəyirdi: Ukrayna, Qəzza və İran.
Tramp Xameneiyə məktub göndərərək onu iki seçim qarşısında qoydu: 60 gün ərzində nüvə proqramı, regional rol və raket ehtiyatı haqqında razılaşmaq və ya Tehranda “Cəhənnəm qapıları”nın açılması.
Trampın İrana təyin etdiyi müzakirəçisi – Stiv Witkoff – Obama dövründəki Robert Malley kimi deyildi. Üstəlik, Tramp bu daşınmaz əmlak tacirini danışıqlarda gücləndirən mühüm kartlara sahib idi: İranın daxildə və xaricdəki böyük məğlubiyyətləri, Bağdad və Sənadakı qalan müttəfiqlərə təzyiqlər, bölgəyə göndərilən hərbi texnika və strateji bombardmançılar.
Xameneinin qarşısında yeganə çıxış yolu “odun içində” danışıqları qəbul etmək idi. Xarici işlər naziri Abbas Əraqçini Witkoffla görüşmək üçün Muskata göndərdi, və onu Romaya da göndərəcək. İran mediasında yayılan açıqlamalardan fərqli olaraq, Xamenei çox yaxşı bilir ki, “böyük qərarların” anı yaxınlaşır .
2002-ci ilin ortalarında Xamenei ağrılı qərarları təxirə sala bilərdi – çünki böyük bir regional böhran gözlənilirdi. Həqiqətən də, 2003-cü ildə ABŞ-ın İraqa müdaxiləsi nəticəsində Səddam Hüseyn devrildi və İran müttəfiqlərini vassallara çevirərək bölgədə böyük bir çevriliş yaratdı. Beləliklə, “şiə hilalının” doğulması baş verdi.
Şübhəsiz ki, Xamenei hazırda Dəməşq, Beyrut, Qəzza, Səna və Bağdaddan gələn məruzələri oxuyur və bilir ki, bu “hilalın” qalıqları, nüvə və raket proqramlarının taleyi, eləcə də İranın iqtisadi vəziyyəti artıq Witkoff–Əraqçi masasındadır.