VOA-nın təqdim etdiyi Hüquq Bələdçisi rubrikasında Quba 1 saylı Mediasiya Təşkilatının direktoru, hüquqşünas mediator Hümmət Əliyev Mediator təliminin təşkili barədə mühüm məqamlara aydınlıq gətirib.

Mediator təlimləri hansı bilikləri verir?

Mediator hazırlığı mediasiya institutunun keyfiyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Çünki mediatorun fəaliyyəti yalnız hüquqi biliklərdən ibarət deyil. Mediator eyni zamanda münaqişənin mahiyyətini müəyyənləşdirməyi, tərəflərin maraq və mövqelərini ayırmağı, effektiv kommunikasiya qurmağı, danışıqları idarə etməyi və tərəflərin öz iradələri ilə həll yoluna gəlməsinə şərait yaratmağı bacarmalıdır.

Azərbaycan Respublikasının “Mediasiya haqqında” Qanununun 10.1.4-cü maddəsinə əsasən mediator olmaq istəyən şəxs mediatorların ilkin hazırlığı üzrə təlimi bitirməli və qanunda nəzərdə tutulan sertifikatı əldə etməlidir. Eyni zamanda, mediator olmaq üçün ali təhsil, ən azı 25 yaş və ən azı üç illik iş stajı kimi tələblər də müəyyən edilib.

Qanunun 14-cü maddəsi mediatorların ilkin hazırlığının və ixtisasının artırılmasının mediasiya təlimi qurumlarında həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Bu baxımdan təlim proqramları yalnız nəzəri məlumatların ötürülməsinə deyil, mediatorun real mediasiya prosesinə hazırlanmasına xidmət etməlidir.

Keyfiyyətli mediator təlimində ən azı aşağıdakı istiqamətlər əhatə olunmalıdır:

• mediasiyanın anlayışı və hüquqi mahiyyəti;
• mediasiyanın əsas prinsipləri;
• mediatorun hüquq və vəzifələri;
• mediatorun etik davranışı;
• neytrallıq və qərəzsizlik;
• məxfilik;
• effektiv kommunikasiya;
• aktiv dinləmə;
• münaqişə analizi;
• danışıqların aparılması;
• tərəflərin maraqlarının müəyyən edilməsi;
• emosional gərginliyin idarə olunması;
• mediasiya sessiyalarının təşkili;
• barışıq sazişinin hazırlanması;
• müxtəlif kateqoriyalı mübahisələr üzrə mediasiyanın xüsusiyyətləri.

Burada xüsusilə bir məqamı vurğulamaq lazımdır: mediator tərəflərin hüquqi nümayəndəsi deyil və onların əvəzinə qərar qəbul etmir. Onun əsas funksiyası tərəflərin öz qərarlarını qəbul etmələri üçün təhlükəsiz, neytral və konstruktiv dialoq mühiti yaratmaqdır.

Praktik bacarıqlar necə formalaşır?

Mediatorluq peşəsində nəzəri bilik zəruridir, lakin kifayət deyil.

Məsələn, mediator “aktiv dinləmə” anlayışını nəzəri olaraq bilməklə yanaşı, real münaqişə zamanı tərəfin emosional ifadələrinin arxasında dayanan əsas marağı müəyyən edə bilməlidir.

Bu səbəbdən mediator hazırlığında praktiki məşğələlər, rol oyunları, mediasiya simulyasiyaları və real iş situasiyalarına yaxın kazuslar xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Təlim iştirakçısına eyni situasiyada müxtəlif rollar verilməsi də faydalıdır. Bir məşğələdə mediator, digər məşğələdə tərəf, üçüncü mərhələdə isə müşahidəçi kimi çıxış edən iştirakçı mediasiya prosesinə daha kompleks baxış əldə edir.

Məsələn, ailə mübahisəsi üzrə simulyasiyada mediator yalnız hüquqi məsələləri deyil, tərəflərin emosional vəziyyətini, uşağın maraqlarını, kommunikasiya problemini və gələcək münasibətlərin davam etdirilməsi zərurətini də nəzərə almağı öyrənməlidir.

Eyni yanaşma kommersiya və əmək mübahisələrinə də tətbiq edilə bilər.

Azərbaycan qanunvericiliyində də müxtəlif mübahisə kateqoriyaları üzrə xüsusi hazırlığın əhəmiyyəti nəzərə alınıb. “Mediasiya haqqında” Qanunun 26.6 və 26.7-ci maddələri ailə mediasiyası üzrə xüsusi təlimi və müvafiq sertifikatı, 27.2 və 27.3-cü maddələri isə əmək mediasiyası üzrə xüsusi təlim və sertifikatı nəzərdə tutur.

Bu, çox mühüm yanaşmadır. Çünki ailə mediasiyası ilə kommersiya mediasiyasının psixologiyası və proses dinamikası eyni deyil. Əmək mübahisəsində isə həm əmək qanunvericiliyinin, həm də işçi–işəgötürən münasibətlərinin spesifik xüsusiyyətlərini bilmək lazımdır.

Təlim keyfiyyəti necə ölçülür?

Mediator təliminin keyfiyyətini yalnız “təlim keçirildi və sertifikat verildi” modeli ilə qiymətləndirmək doğru deyil.

Əsas sual belə olmalıdır:

Təlim mediatoru real mediasiya prosesini müstəqil və peşəkar şəkildə aparmağa nə dərəcədə hazırladı?

Azərbaycan Respublikasının “Mediasiya haqqında” Qanununun 14.2-ci maddəsinə əsasən ilkin hazırlıq və ixtisasartırma təlimlərini bitirən şəxslərə müvafiq sertifikat verilir. İlkin hazırlıq üzrə verilmiş sertifikatın qüvvədə olma müddəti beş ildir.

Lakin sertifikat təlim keyfiyyətinin yalnız formal göstəricilərindən biridir.

Məncə, təlim keyfiyyəti ən azı dörd istiqamətdə qiymətləndirilməlidir:

Birinci – nəzəri biliklər.

Mediator qanunvericiliyi, mediasiyanın prinsiplərini və proseduru bilməlidir.

İkinci – praktiki bacarıqlar.

Mediator real və ya simulyasiya edilmiş prosesdə kommunikasiya, danışıqlar və münaqişə idarəetməsi bacarıqlarını nümayiş etdirməlidir.

Üçüncü – etik davranış.

Mediator neytrallığı, qərəzsizliyi, məxfiliyi və tərəflərin könüllülüyünü qorumalıdır.

Dördüncü – peşəkar davranış və nəticələrin təhlili.

Təlimdən sonra mediatorun fəaliyyəti üzrə geribildirim və peşəkar inkişaf mexanizmləri mövcud olmalıdır.

Qanunun 20.1.15-1-ci maddəsi də mediatorların və mediasiya təşkilatlarının fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi və mediasiya xidmətlərinin keyfiyyətinin artırılması məqsədilə tədbirlərin görülməsini Mediasiya Şurasının funksiyalarından biri kimi müəyyən edir.

Deməli, keyfiyyət məsələsi yalnız təlim təşkilatının deyil, bütövlükdə mediasiya sisteminin məsuliyyətidir.

Davamlı təhsil niyə vacibdir?

Mediator üçün təhsil sertifikatın əldə edilməsi ilə başa çatmır.

Qanunun 12.2.2-ci maddəsi mediatorun vəzifələri sırasında iki ildə bir dəfədən az olmayaraq təşkil olunan ixtisasartırma kurslarında iştirak edərək müvafiq sertifikat almağı birbaşa nəzərdə tutur.

Bu müddəa mediasiya peşəsində davamlı təhsilin sadəcə tövsiyə deyil, qanunla müəyyən edilmiş peşəkar öhdəlik olduğunu göstərir.

Daha da əhəmiyyətlisi odur ki, qanunun 17.2.6-cı maddəsinə əsasən mediatorun ixtisasartırma kursunu müvafiq qaydada keçməməsi Mediasiya Şurasının üzvlüyündən çıxarılma əsaslarından biri kimi nəzərdə tutulur.

Bəs niyə davamlı təhsil bu qədər vacibdir?

Çünki mediatorun fəaliyyəti bir neçə istiqamətin kəsişməsində yerləşir:

qanunvericilik + psixologiya + kommunikasiya + danışıqlar + etik davranış + praktika.

Qanun dəyişə bilər, yeni məhkəmə təcrübəsi yarana bilər, beynəlxalq standartlar inkişaf edə bilər, yeni mübahisə növləri meydana çıxa bilər.

Ona görə mediator daim öz üzərində işləməlidir.

Məsələn, əmək mediasiyası üzrə fəaliyyət göstərən mediator əmək qanunvericiliyindəki yenilikləri, ailə mediasiyası üzrə fəaliyyət göstərən mediator isə ailə münasibətlərinin və uşaqların maraqlarının qorunmasına dair hüquqi yanaşmaları daim izləməlidir.

Peşəkar mediatorun inkişafı “sertifikat aldım və təhsilimi başa vurdum” məntiqi ilə deyil, “hər prosesdən öyrənirəm və özümü yeniləyirəm” prinsipi ilə qurulmalıdır.

Beynəlxalq sertifikatlar nə qazandırır?

Beynəlxalq sertifikatlar mediatorun peşəkar inkişafı üçün əhəmiyyətli imkanlar yarada bilər.

Bununla belə, beynəlxalq sertifikatı avtomatik olaraq “daha yaxşı mediator” anlayışı ilə eyniləşdirmək düzgün olmaz.

Əsas məsələ həmin sertifikatın hansı standartlara əsaslanması, təlim proqramının məzmunu, praktiki hazırlığın səviyyəsi və sertifikatlaşdırmanı həyata keçirən qurumun peşəkar nüfuzudur.

Beynəlxalq təlimlər mediatorlara müxtəlif ölkələrdə tətbiq olunan mediasiya modelləri, danışıqlar texnikaları, transsərhəd mübahisələrin həlli və beynəlxalq mediasiya standartları haqqında biliklər qazandıra bilər.

Bu xüsusilə kommersiya və xarici elementli mübahisələr baxımından əhəmiyyətlidir. “Mediasiya haqqında” Qanunun 3.1.1-ci maddəsi xarici elementli mülki işlərin və kommersiya mübahisələrinin də mediasiya tətbiq dairəsinə daxil olduğunu müəyyən edir.

Digər tərəfdən, Qanunun 14.5.1.3-cü maddəsində mediasiya təlimi qurumunun tələbləri sırasında beynəlxalq mediasiya qurumlarının təşkil etdiyi mediasiya təlimçilərinin təlimindən keçməsi barədə müvafiq sertifikatı olan təlimçinin olması da nəzərdə tutulur. Həmçinin xarici ölkələrdə əldə edilmiş iş təcrübəsinin və sertifikatların tanınması məsələsi ayrıca tənzimlənir.

Bu isə Azərbaycan mediasiya sisteminin beynəlxalq peşəkar standartlarla əlaqələndirilməsinin qanunvericilik səviyyəsində də nəzərə alındığını göstərir.

Yekun – mediator necə yetişdirilməlidir?

Mən hesab edirəm ki, müasir mediator hazırlığını beş mərhələli model kimi təsəvvür etmək olar:

1. Nəzəri hazırlıq
Qanunvericilik, mediasiya prinsipləri və prosedurlar.

2. Praktiki hazırlıq
Rol oyunları, kazuslar və mediasiya simulyasiyaları.

3. Qiymətləndirmə
Nəzəri biliklərlə yanaşı, praktiki və etik bacarıqların yoxlanılması.

4. Peşəkar fəaliyyət
Real mediasiya proseslərində təcrübənin formalaşdırılması.

5. Davamlı inkişaf
İxtisasartırma, yeni metodların öyrənilməsi, beynəlxalq təcrübənin mənimsənilməsi və peşəkar geribildirim.

Azərbaycan qanunvericiliyinin hazırkı modeli də məhz mediator hazırlığının, ixtisasartırmanın, xüsusi sahələr üzrə təlimin və peşəkar nəzarətin əhəmiyyətini təsdiqləyir.

Ünvan: Quba şəhəri, Heydər Əliyev prospekti,

"İlqaroğlu" Business Center, II mərtəbə.

Tel.mob: (+994) 77 250.77.44, (+994) 77 450.77.44

E/ünvan: [email protected]

Şabran ofisi:

Ünvan: Şabran şəhəri, Zərifə Əliyev küç., (Şabran Məhkəməsinin qarşısı)

Tel.mob: (+994) 77 588.77.44