BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

2019-cu il 15 mart tarixində Yeni Zelandiyanın Kraystçörç şəhərində yerləşən iki məscidə silahlı hücum edən ifrat sağçı Brenton Tarrantın 51 nəfəri qətlə yetirməsi hadisəsi, son illərin ən sarsıdıcı terror aktlarından biri kimi dünya ictimaiyyətində geniş rezonans doğurub. Hadisə təkcə qətliamla deyil, həm də onun ideoloji əsasları ilə diqqət çəkib.

Tarrant hücumdan əvvəl internetdə “Böyük əvəzlənmə” adlı bir manifest yayımlayıb. Həmin sənəddə o, müsəlmanlara, miqrasiyaya və çoxmədəniyyətliliyə qarşı sərt ittihamlar irəli sürərək, guya “ağ əhalinin sistemli şəkildə əvəzlənməsi” barədə iddialar səsləndirib. O, bu prosesi “ağların soyqırımı” kimi təqdim edib.

Bu hücum qlobal şok effekti yaradıb və ifrat sağçı çevrələrdə yayılmış “Böyük əvəzlənmə” adlı nəzəriyyəyə diqqəti yenidən artırıb. Sözügedən nəzəriyyə 2010-cu ildə fransız yazıçı Renaud Kamyu tərəfindən irəli sürülüb və Avropada demoqrafik dəyişikliklərin guya planlı şəkildə aparıldığını iddia edir.

Kamyuya görə, Avropanın, xüsusilə Fransanın yerli əhalisi miqrasiya nəticəsində Afrika və Şimali Afrika mənşəli, əsasən müsəlman icmalarla “əvəz olunur”. O, bunu təbii sosial proses deyil, siyasi və ideoloji məqsədli dəyişiklik kimi təqdim edir.

Nəzəriyyə “əvəz edənlər”, “əvəz olunanlar” və bu prosesi guya dəstəkləyən “elitalar” olmaqla üç əsas qrup üzərində qurulur. Kamyuya görə, siyasi və iqtisadi elitalar bu prosesi qlobal iqtisadi sistemin maraqları naminə təşviq edir.

Bu ideya zamanla ifrat sağçı və populist siyasi dairələrdə yayılaraq müxtəlif siyasətçilərin çıxışlarında da dolayı şəkildə yer alıb. Avropanın bir sıra ölkələrində, eləcə də ABŞ-da bu nəzəriyyə miqrasiya əleyhinə ritorikanın ideoloji dayaqlarından birinə çevrilib.

Müəllif nəzəriyyəni həmçinin qlobal iqtisadi elitalarla əlaqələndirərək, demoqrafik dəyişikliklərin “qlobal idarəetmə sistemi” tərəfindən idarə olunduğunu iddia edir. O, bu prosesi yalnız əmək bazarı deyil, həm də istehlak və sosial strukturların dəyişdirilməsi kimi təqdim edir.

Bununla yanaşı, nəzəriyyədə miqrantların yalnız işçi qüvvəsi deyil, həm də istehlakçı kimi qəbul edildiyi, bu səbəbdən sosial sistemlərin yenidən qurulduğu iddia olunur. Kamyu həmçinin mədəniyyətin zəiflədilməsi və milli kimliyin itirilməsi kimi fikirlər irəli sürür.

Tarixi kontekstdə bu ideyaların kökləri XIX əsrə, Avropada demoqrafik qorxu və milli kimlik narahatlıqlarının artdığı dövrlərə qədər gedib çıxır. 1870-ci ildə Fransanın Prussiya qarşısında məğlubiyyəti sonrası əhali azalması və doğum səviyyəsi ilə bağlı narahatlıqlar bu tip düşüncələrin formalaşmasına təsir göstərib.

Daha sonrakı dövrlərdə imperiya sistemləri, kolonial idarəçilik və irqi üstünlük ideologiyaları bu cür demoqrafik qorxu narrativlərini daha da gücləndirib. ABŞ-da 1916-cı ildə nəşr olunan “Böyük irqin tənəzzülü” adlı əsər və 1924-cü il immiqrasiya qanunu bu ideoloji xəttin siyasi nəticələrindən hesab olunur.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra nasist ideologiyasının fəlakətli nəticələri səbəbindən bu cür açıq irqi nəzəriyyələr siyasi diskursdan kənarlaşdırılsa da, onlar zamanla fərqli formalarda yenidən gündəmə gəlib.

1973-cü ildə nəşr olunan “Müqəddəslər düşərgəsi” adlı roman da bu düşüncələrin yayılmasında ideoloji təsir göstərən mənbələrdən biri kimi göstərilir. Son illərdə isə bu mətnlər ifrat sağçı internet şəbəkələrində yenidən populyarlıq qazanıb.

Xüsusilə 2008-ci il qlobal maliyyə böhranından sonra Qərbdə orta siniflərdə sosial narazılıqların artması bu tip ideologiyaların daha geniş auditoriyaya yayılmasına şərait yaradıb. Miqrasiya dalğaları, xüsusilə 2015-ci ildən sonra Avropaya qaçqın axını bu narahatlıqları daha da gücləndirib.

Sosial şəbəkələr bu nəzəriyyənin yayılmasında mühüm rol oynayıb. Qısa mesajlar, emosional çağırışlar və sadələşdirilmiş qarşıdurma narrativləri “Böyük əvəzlənmə” ideyasını geniş auditoriyaya çatdırıb.

Bunun nəticəsində bəzi ifrat sağçı hücumların ideoloji əsaslandırılmasında bu nəzəriyyədən istifadə edildiyi iddia olunur. Kraystçörç hadisəsindən sonra ABŞ-ın El-Paso şəhərində 2019-cu ildə baş verən silahlı hücum və 2022-ci ildə Buffalo şəhərində həyata keçirilən qətliam da bu ideoloji xəttlə əlaqələndirilib.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının insan hüquqları üzrə rəsmiləri də bu cür konspirativ nəzəriyyələrin radikallaşma prosesinə təsir göstərdiyini bildiriblər.

Eyni zamanda demoqrafik məlumatlar göstərir ki, Avropada miqrasiya nəticəsində əhalinin tərkibində dəyişikliklər olsa da, “əvəzlənmə” kimi iddialar statistik əsaslara söykənmir. Rəsmi proqnozlara görə, gələcək onilliklərdə də yerli əhali əksəriyyəti qoruyub saxlayacaq.

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, bu nəzəriyyə daha çox siyasi və ideoloji məqsədlərlə istifadə olunur və real demoqrafik proseslərin şişirdilmiş interpretasiyasına əsaslanır.

Bununla belə, bu ideologiya ifrat sağçı siyasətdə mühüm mobilizasiya alətinə çevrilərək miqrasiya, təhlükəsizlik və milli kimlik mövzularını emosional və radikal çərçivəyə salır.

Mütəxəssislərin fikrincə, bu tip nəzəriyyələr cəmiyyətdə qorxu və qarşıdurma hissini gücləndirərək radikal zorakılıq aktlarının ideoloji zəminini formalaşdıra bilir.