BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
İsraildə uzun illər siyasi və ictimai parçalanma əsasən yəhudi-ərəb, sağ-sol, dindar-dünyəvi və Aşkenazi-Mizrahi fərqləri üzərindən izah edilsə də, son illərdə ölkənin siyasi sistemində yeni və daha təsirli bir ayrım xəttinin formalaşdığı müşahidə olunur. Artıq siyasi qüvvələrin legitimliyi və dövlət institutları daxilində qəbul olunması təkcə etnik və ya dini mənsubiyyətlə deyil, onların sionizmə münasibəti ilə də müəyyənləşir.
Əvvəllər İsrail daxilində əsas fərq yəhudilər və fələstinli ərəb vətəndaşlar arasında görülürdüsə, hazırda siyasi rəqabət getdikcə "hansı sionizm" anlayışının üstün olacağı üzərində qurulur. Bu dəyişiklik həm siyasi ittifaqların formalaşmasına, həm də dövlət institutlarının gələcək istiqamətinə təsir göstərir.
İsrail dövləti yarandıqdan sonra ölkə daxilində qalan fələstinlilər vətəndaşlıq alsalar da, uzun illər hərbi idarəetmə altında yaşayıblar. Onların gündəlik həyatı ciddi məhdudiyyətlərlə tənzimlənib, milli kimliklərinin "fələstinli" kimi deyil, "İsrailli ərəb" kimi təqdim olunması dövlət siyasətinin bir hissəsinə çevrilib. Eyni zamanda müsəlmanlar, xristianlar, druzlar və bədəvilər ayrı-ayrı inzibati kateqoriyalar kimi təqdim edilərək vahid fələstinli kimliyinin zəiflədilməsi hədəflənib.
2018-ci ildə qəbul edilən "Milli Dövlət Qanunu" bu yanaşmanı daha da gücləndirib. Həmin qanunla ərəb dili rəsmi dil statusunu itirərək yalnız "xüsusi statuslu dil" kimi tanınıb. Beləliklə, İsrailin "bərabər vətəndaşlıq" modeli daha çox hüquqi deyil, simvolik xarakter daşımağa başlayıb.
Bununla yanaşı, ölkənin yəhudi siyasi spektrində də ciddi dəyişikliklər baş verir. Müxtəlif siyasi baxışlara malik qüvvələr İsrailin yəhudi dövləti kimi qalmasını ümumilikdə qəbul etsələr də, əsas mübahisə bu dövlətin hansı ideoloji çərçivədə idarə olunacağı ətrafında gedir.
Mərkəz və mərkəz-sol düşərgəsi dövlət institutlarının – məhkəmə sisteminin, ordunun və bürokratiyanın – müstəqilliyinin qorunmasını müdafiə edir. Dini-milliyyətçi sağ isə bu institutların daha açıq şəkildə yəhudi milli ideologiyasına tabe olmasını istəyir.
Son illərdə dini-milliyyətçi sağın güclənməsi nəticəsində əvvəllər siyasi kənarda qalan radikal ideyalar hakimiyyətə yaxınlaşıb. Bu proses fonunda işğal olunmuş ərazilərdə yaşayış məntəqələrinin genişləndirilməsinə və ya hökumətin siyasətinə etiraz edən, özünü sionist hesab edən yəhudi siyasətçilər belə bəzi sağçı dairələr tərəfindən "kifayət qədər sionist" və hətta "kifayət qədər yəhudi" hesab edilmirlər.
Beləliklə, sionizm artıq yalnız dövlətin ideoloji əsası deyil, həm də siyasi sədaqətin ölçüsünə çevrilir. Dövlət siyasətini və ya işğal siyasətini tənqid edən şəxslər getdikcə daha çox dövlətin yəhudi xarakterinə qarşı çıxmaqda ittiham olunurlar.
Bu yeni siyasi reallıq yəhudi olmayan icmaların da sistemdə fərqli mövqelərdə yerləşməsinə səbəb olur. Məsələn, druzlar uzun illər hərbi xidmət vasitəsilə dövlət strukturlarına inteqrasiya olunsalar da, onların nümayəndələri bərabər hüquqlu vətəndaş statusunun tam təmin edilmədiyini bildirirlər. Bu isə göstərir ki, sistemə qəbul bərabər vətəndaşlıqdan daha çox dövlətə sədaqət və xidmət prinsipləri üzərində qurulur.
İsrail daxilində sionizmə fərqli yanaşan siyasi qruplar da mövcuddur. Bir qrup İsrailin yəhudi dövləti kimi mövcudluğunu prinsipial şəkildə rədd edir, digər qrup isə dövlət institutlarında iştirak etsə də, öz siyasi kimliyini sionizm üzərində qurmur. Bundan başqa, post-sionist yanaşmanı müdafiə edənlər İsrail dövlətinin mövcudluğunu qəbul etsələr də, ölkənin yalnız yəhudi xalqına məxsus dövlət kimi təqdim edilməsinin yenidən nəzərdən keçirilməsini istəyirlər.
Analitiklər hesab edirlər ki, oktyabr ayında keçiriləcək parlament seçkiləri təkcə yeni hökumətin formalaşmasını müəyyən etməyəcək. Seçkilərin nəticəsi həm də İsraildə hansı sionizm modelinin siyasi sistem üçün əsas meyar olacağını, dövlət institutlarının hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini və dini-milliyyətçi sağın təsir imkanlarının daha da genişlənib-genişlənməyəcəyini müəyyənləşdirəcək.
Müşahidəçilərin fikrincə, hazırkı mübarizə bərabərlik tərəfdarları ilə radikal sağ arasında deyil, mövcud sionist dövlət modelini qorumaq istəyən qüvvələrlə onu daha sərt, daha milliyyətçi və daha eksklüziv formaya salmağa çalışan siyasi cərəyanlar arasında gedir. Bu baxımdan İsrail siyasətində əsas dəyişiklik artıq yalnız hakimiyyət uğrunda mübarizə deyil, "kimin həqiqi sionist hesab ediləcəyi" sualının dövlətin gələcəyini müəyyən edən əsas siyasi meyara çevrilməsidir.