BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Misirli mühəndis Mahmud Yunis 1956-cı ildə Süveyş kanalının milliləşdirilməsindən sonra kanalın idarə olunmasını təmin edən əsas fiqurlardan biri kimi tarixə düşüb. Onun rəhbərlik etdiyi komanda Britaniya və Fransanın “Misir kanalı idarə edə bilməz” iddialarını uğursuzluğa uğradıb.
1956-cı ilin yayında Misir Prezidenti Camal Əbdül Nasirin Süveyş kanalının milliləşdirilməsi qərarı beynəlxalq böhrana səbəb oldu. Britaniya və Fransa Misirin strateji su yolunu idarə edə bilməyəcəyini iddia edərək hərbi müdaxilə üçün zəmin yaratmağa çalışırdı.
Lakin Misirin qarşısında duran əsas sınaq kanalın gündəlik fəaliyyətini fasiləsiz davam etdirmək idi. Bu missiyanın əsas siması isə mühəndis Mahmud Yunis oldu.
Britaniya və Fransanın hesablamadığı amil
Süveyş böhranı zamanı London və Paris hesab edirdi ki, xarici mütəxəssislər, xüsusilə də kanalın əsas idarəçiləri olan xarici bələdçilər olmadan gəmi hərəkətini təmin etmək mümkün olmayacaq.
Milliləşdirmədən əvvəl Süveyş Kanalı İdarəsində 205 bələdçi çalışırdı. Onlardan yalnız 40-ı misirli idi. Digərləri əsasən fransız, britaniyalı və digər Avropa ölkələrinin vətəndaşlarından ibarət idi.
Britaniya və Fransa rəhbərliyi hesab edirdi ki, xarici bələdçilərin işdən ayrılması kanalın fəaliyyətini iflic edəcək və bu, hərbi müdaxilə üçün hüquqi bəhanə yaradacaq.
Lakin Mahmud Yunisin rəhbərliyi ilə yaradılan yeni idarəetmə sistemi bu planları alt-üst etdi.
“Tıxac” planı uğursuz oldu
Britaniya hökuməti kanalın hər iki istiqamətindən çox sayda gəmi göndərərək süni sıxlıq yaratmağı planlaşdırırdı. Məqsəd yeni Misir rəhbərliyinin gəmi axınını idarə edə bilmədiyini göstərmək idi.
Ancaq Misir tərəfi qısa müddətdə yeni bələdçilər hazırladı, yerli mütəxəssisləri prosesə cəlb etdi və xarici ölkələrdən də dəstək aldı.
1956-cı ilin sentyabrına qədər kanalda 70 misirli və 11 yunan bələdçi fəaliyyət göstərirdi. Bundan əlavə, Britaniya və Fransanın mövqeyini dəstəkləməyən ölkələrdən gələn mütəxəssislər də yeni idarəyə kömək edirdi.
Nəticədə kanalın fəaliyyəti dayanmadı, əksinə, gəmi keçidləri normal şəkildə davam etdi.
Xarici idarəçiliyin “əvəzolunmazlıq” iddiası dağıldı
Tarixçilər hesab edirlər ki, Süveyş böhranı yalnız siyasi mübarizə deyil, həm də müstəmləkəçi düşüncəyə qarşı mühüm hadisə idi.
Britaniya və Fransa uzun illər ərzində yerli xalqların mürəkkəb texniki və inzibati sistemləri idarə etmək qabiliyyətində olmadığını iddia edirdi.
Lakin Süveyş kanalının milliləşdirilməsindən sonra baş verənlər bu yanaşmanı sarsıtdı. Misirli mühəndislər və idarəçilər Avropa mütəxəssisləri olmadan dünyanın ən mühüm su yollarından birinin fəaliyyətini davam etdirməyi bacardılar.
Mahmud Yunisin yüksəlişi
Mahmud Yunis 1911-ci ildə Qahirədə orta təbəqəli ailədə dünyaya gəlib. O, Kral Mühəndislik Məktəbində təhsil alıb və daha sonra Misir ordusunda mühəndis zabit kimi xidmət edib.
1943-cü ildə Baş Qərargah Kollecini bitirən Yunis hərbi əməliyyatlar sahəsində çalışıb və sonradan mühəndislik və idarəçilik vəzifələrində fəaliyyət göstərib.
O, 1952-ci il Misir inqilabından sonra yeni dövlət strukturlarında mühüm vəzifələr tutub, Milli İstehsalın İnkişafı Şurasında çalışıb, Mühəndislər İttifaqına rəhbərlik edib və neft sənayesində fəaliyyət göstərib.
1956-cı ilin iyulunda Nasir onun təşkilatçılıq qabiliyyətini nəzərə alaraq Süveyş kanalının milliləşdirilməsi əməliyyatına rəhbər təyin edib.
Milliləşdirmə əməliyyatının rəhbəri
Mahmud Yunis milliləşdirmə planını yüksək məxfilik şəraitində hazırlayıb. Əməliyyat zamanı komanda üç qrupa bölünüb: İsmailiyyə, Süveyş və Port-Səid qrupları.
Nasirin 26 iyul 1956-cı ildə İsgəndəriyyədəki çıxışı zamanı kanal şirkətinin idarəçiliyinin Misirə keçməsi elan edilərkən, Yunisin rəhbərlik etdiyi qruplar eyni vaxtda kanal şirkətinin əsas binalarına daxil olaraq idarəetməni ələ keçiriblər.
Yunis xarici və yerli əməkdaşlara işlərini davam etdirməyi tapşırıb və əsas məqsədin kanalın fasiləsiz fəaliyyətini qorumaq olduğunu bildirib.
Süveyş böhranının tarixi nəticəsi
Süveyş kanalının milliləşdirilməsi Misirin siyasi müstəqilliyinin simvollarından birinə çevrildi. Lakin hadisənin başqa mühüm tərəfi də vardı: Misirli mühəndislər və idarəçilər ölkənin strateji infrastrukturlarını özləri idarə edə biləcəklərini nümayiş etdirdilər.
Mahmud Yunisin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən proses Britaniya və Fransanın Misirin texniki və inzibati imkanlarını kiçik görən yanaşmasının yanlış olduğunu göstərdi.