BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
İsrail uzun illərdir ki, Yaxın Şərqin texnologiya və innovasiya mərkəzlərindən biri hesab olunur. Lakin son illərdə ölkədə baş verən siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik prosesləri texnologiya sektoruna da təsirsiz ötüşməyib. Son məlumatlar göstərir ki, İsrail texnologiya sənayesi son on ildən artıq müddətdə ilk dəfə olaraq ciddi struktur dəyişiklikləri və kadr itkisi ilə üz-üzə qalıb.
Ölkənin innovasiya sahəsinə nəzarət edən qurumun hesabatına əsasən, elmi tədqiqat və inkişaf sahəsində çalışan əməkdaşların sayı son on ildən artıq dövrdə ilk dəfə azalıb. Bununla yanaşı, yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin xarici ölkələrə köçü sürətlənib və texnologiya şirkətlərinin fəaliyyətlərinin bir hissəsi ölkə xaricinə daşınmağa başlayıb.
Hesabata görə, texnologiya sektorunun ixrac həcmi təxminən 85 milyard dollar təşkil edib. Eyni zamanda şirkətlərin satınalma və birləşmə əməliyyatlarının ümumi dəyəri 84 milyard dollara çatıb. Bu göstəricilər sahənin iqtisadi gücünü qoruduğunu nümayiş etdirsə də, arxa planda baş verən dəyişikliklər narahatlıq doğurur.
Mütəxəssislərin diqqət çəkdiyi əsas məqamlardan biri texnologiya fəaliyyətlərinin tədricən ölkə xaricinə köçürülməsidir. Son illər bir sıra şirkətlər idarəetmə mərkəzlərini, elmi tədqiqat və inkişaf bölmələrini xarici ölkələrə daşımağa başlayıblar. Xüsusilə ABŞ və Şərqi Avropa ölkələri İsrail mənşəli texnologiya şirkətləri üçün əsas fəaliyyət istiqamətlərinə çevrilir.
Statistik göstəricilər də bu tendensiyanı təsdiqləyir. 2026-cı ilin mart ayına olan məlumata görə, İsrailə məxsus özəl texnologiya şirkətlərində çalışan işçilərin yalnız 62 faizi ölkə daxilində fəaliyyət göstərir. Halbuki bu göstərici 2019-cu ildə 69 faiz təşkil edirdi. Bu isə son illərdə minlərlə iş yerinin və fəaliyyət istiqamətinin xaricə köçürüldüyünü göstərir.
Daha diqqətçəkən məqamlardan biri rəhbər vəzifələrdə çalışan şəxslərlə bağlıdır. Məlumata görə, ölkə daxilində yaşayan yüksək vəzifəli rəhbərlərin payı təxminən 9,6 faiz azalıb. Əvəzində onların sayı ABŞ-da əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Bu vəziyyət qərar qəbuletmə mərkəzlərinin də tədricən ölkə xaricinə keçdiyini göstərən mühüm göstərici hesab olunur.
Elmi tədqiqat və inkişaf sahəsində çalışan əməkdaşların sayında da geriləmə qeydə alınıb. Son məlumatlara görə, bu sahədə çalışanların sayı təxminən 3500 nəfər azalıb. Nəticədə onların texnologiya sektorundakı ümumi payı 51 faizdən 49 faizə enib. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu dəyişiklik uzunmüddətli perspektivdə innovasiya potensialına mənfi təsir göstərə bilər.
İnnovasiya sahəsinin rəhbərliyi xəbərdarlıq edir ki, kapitalın, yüksək ixtisaslı kadrların və texnologiya fəaliyyətlərinin xarici ölkələrə axını davam edərsə, İsrailin texnologiya sektorunda illər ərzində formalaşdırdığı rəqabət üstünlüyü tədricən zəifləyə bilər. Bu isə ölkənin qlobal innovasiya bazarındakı mövqeyinə birbaşa təsir göstərə bilər.
2023-cü il oktyabrın 7-də bölgədə başlayan hərbi qarşıdurmalardan sonra İsraildə miqrasiya meyillərinin gücləndiyi bildirilir. Xüsusilə həkimlər, alimlər, akademiklər, tibb işçiləri və texnologiya sahəsində çalışan mütəxəssislər arasında xaricə köçmək istəyənlərin sayında nəzərəçarpacaq artım müşahidə olunur.
Müşahidəçilər hesab edirlər ki, ölkədən yüksək ixtisaslı kadrların çıxışı davam edərsə, bu, yalnız əmək bazarına deyil, həm də elmi araşdırmaların keyfiyyətinə, yeni texnologiyaların hazırlanmasına və uzunmüddətli iqtisadi inkişaf perspektivlərinə təsir göstərə bilər. İsrail texnologiya sektorunun qarşıdakı illərdə bu çağırışlara necə cavab verəcəyi isə ölkənin iqtisadi gələcəyini müəyyən edən əsas amillərdən biri olacaq.