Bakı, AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
Osmanlı İmperiyası memarlıq sahəsində mövcud ənənələri qoruyaraq məscid tikintisinə böyük önəm verirdi. Məscid həm dövlət, həm də cəmiyyət üçün mühüm rol oynayırdı. Mitçell klassik dövrdə müsəlman cəmiyyətlərində məscidin əhəmiyyətini belə ifadə edir: “İslamın mərkəzində Kəbə dayanır, hər məscidin mehrabı oraya yönəlir və bütün İslam dünyası bu nöqtədən yayılan bir işıq şöləsi kimi birləşir.”
Osmanlı memarları kəmər, günbəz, yarımgünbəz və sütun elementlərini istifadə edərək məscid memarlığını daha zərif və estetik bir üsluba qovuşdurmuşdular. Sultan Əhməd məscidi (1609-1617) dörd minarəsi və türbəsi ilə dövrün ən möhtəşəm abidələrindən biridir. Memar Sinan (1490-1588) Osmanlı memarlığının klassik dövrünə damğa vurmuş, Qanuninin ölümündən sonra da sənət himayəsi davam etmişdi. İmperiyanın müxtəlif bölgələrində yüzlərlə dini və ictimai bina inşa edilərək Osmanlı mədəniyyətinin genişlənməsinə xidmət etmişdi.
1453-cü ildə Konstantinopolun fəthi ilə Osmanlı memarlığında Bizans təsiri daha da nəzərə çarpmağa başladı. Bu, xüsusilə Aya Sofyanın möhtəşəm memarlığı ilə əlaqələndirilirdi. Qərb alimləri bu təsirin böyük olduğunu iddia etsələr də, türk alimləri bu təsirin məhdud olduğunu qeyd edirlər. Fateh Sultan Mehmet İstanbulu fəth etməklə Sezar və İsgəndərin varisi olmuşdu, şəhərin müqəddəsliyini qoruyaraq həm yerli, həm də xarici sənətkarlara dəstək vermişdi. Amma Osmanlı memarlığının inkişafında saray emalatxanaları və yerli sənətkarların rolu daha mühüm olmuşdu.
Bəzi elementlərin (məsələn, minbərin Bizansın “ambo”sundan, məqsurənin isə “kralın qəbul otağından” ilham alması) Bizans təsiri olduğu qəbul edilir. Qərb alimləri Aya Sofyanın Osmanlı məscidlərinə nümunə olduğunu qeyd edir. Fatih Sultan Mehmet şəhərin mərkəzində Fateh Külliyəsini inşa etdirmiş, burada mədrəsələr, kitabxana, xəstəxana və digər ictimai qurumlar yerləşdirmişdi. Bu kompleks Bizans universitetlərindən ilham alaraq filologiya, bəlağət, məntiq, riyaziyyat, həndəsə, musiqi və astronomiya dərslərinin verildiyi yeni bir təhsil ocağı idi.
Fatih Sultan Mehmet Fateh Məscidini Sinanüddin Yusuf ibn Abdullahın layihəsi ilə Aya Sofya məbədinin yerləşdiyi ərazidə inşa etdirmişdi. Bu məscid Bizans memarlığından Osmanlı memarlığına keçidi simvolizə edir. Böyük günbəzin mərkəzləşdirilməsi Allahın təkliyini və Osmanlı dövlətinin gücünü ifadə edirdi.
Aya Sofyanın təsiri ilə Osmanlı memarları iki yarımgünbəzi mehrab ətrafında birləşdirərək daha geniş məkan yaratmışdılar. Bu, Bizans memarlığı ilə əlaqəli olsa da, Osmanlı memarları bu təsiri yaradıcılıqla öz memarlıq üslublarına uyğunlaşdırmışdılar. Memar Sinan Osmanlı memarlığını Bizans elementlərindən ustalıqla fərqləndirərək yeni üslub yaratmışdı. O, daxili və xarici məkan harmoniyasına xüsusi diqqət yetirmiş, Osmanlı memarlığının ruhu olan sükunəti təmin etmişdi.
Bəzi alimlər Memar Sinanın xristian keçmişə sahib olduğunu və ya Şərq-Qərb memarlığını birləşdirdiyini iddia etsələr də, Abdullah Kuran Sinanın Bizans memarlığını təqlid etmədiyini, yalnız bəhrələndiyini qeyd edir. Stratton da Sinanın yaratdığı daxili məkanın Bizans üsullarından fərqli olduğunu bildirir.
Behçet Ünsal Aya Sofyanın təsirinin şişirdildiyini düşünür. O, Sultan Əhməd məscidinin Bizans elementləri ilə yanaşı türk və İslam memarlıq ənənələrinin təsirini də əks etdirdiyini vurğulayır. Bizans kəmərləri Yunan-Roma ənənəsi ilə əlaqələndirilir, lakin Osmanlı memarlığı fərqli bir istiqamətdə inkişaf etmişdir.
Beləliklə, Osmanlı memarlığı Bizans elementlərindən ilham alsa da, onu öz mədəniyyətinə uyğun şəkildə inkişaf etdirərək unikal bir üslub yaratmışdır.