BAKI,VOA

Müasir qastroenterologiyanın və daxili təbabətin daxili proqressiv inkişaf prosesində daxili orqanların xroniki iltihabi xəstəlikləri, xüsusilə də xoralı kolit (qeyri-spesifik xoralı kolit - QSXK) patologiyası özünün ağır kliniki gedişatı, etiologiyasının mürəkkəbliyi və sistemli fəsadları ilə tibb elminin diqqət mərkəzində qalmağa davam edir. Yoğun bağırsağın selikli qişasının diffuz iltihabı və nekrozla nəticələnən xoralaşması ilə xarakterizə olunan bu xəstəlik, daxili immun sisteminin bədənin öz toxumalarına qarşı patoloji reaksiya verməsi nəticəsində formalaşan autoimmun mənşəli bir prosesdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının rəsmi auditi və statistika hesabatları göstərir ki, xoralı kolit daha çox gənc və orta yaş qruplarında (20–40 yaş arası) qeydə alınaraq daxili əmək qabiliyyətinin daxili itirilməsinə və xəstələrin həyat keyfiyyətinin kəskin şəkildə daxili aşağı düşməsinə səbəb olur. Müasir kliniki diaqnostika üsullarının, kolonoskopiya, endoskopik biopsiya və spesifik daxili laborator testlərin inkişafı xəstəliyin preventiv (qabaqlayıcı) daxili mərhələdə aşkarlanmasına imkan yaratsa da, patologiyanın müalicəsi daxili proqramlaşdırılmış medikamentoz daxili terapiya, ciddi pəhriz rejimi və daxili ağır hallarda cərrahi müdaxilə tələb edən daxili kompleks bir yanaşma strukturuna malikdir. Bu geniş həcmli kliniki-ensiklopedik materialda, xoralı kolitin yaranma səbəblərini, simptomlarını, təsnifat meyarlarını, differensial diaqnostikasını və tətbiq olunan ən son terapevtik metodologiyaları tam təfərrüatı ilə və heç bir ixtisar etmədən təhlil edirik:

Xoralı kolit xəstəliyinin mahiyyəti və ümumi xarakteristikası

Xoralı kolit (qeyri-spesifik xoralı kolit) - yoğun bağırsağın (düz bağırsaq və çənbər bağırsaq) selikli və selikaltı qişasını əhatə edən, residivləşən (təkrarlanan) xroniki iltihabi xəstəlikdir. Bu patologiya zamanı bağırsaq divarında daxili destruktiv dəyişikliklər baş verir, mikrotsirkulyasiya (qan dövriyyəsi) pozulur və çoxsaylı daxili xoralar əmələ gəlir.

Xəstəlik uzunmüddətli gedişata malik olub, daxili kəskinləşmə (residiw) və remissiya (sakitləşmə) dövrlərinin daxili növbələşməsi ilə müşayiət olunur. Patoloji proses həmişə düz bağırsaqdan başlayır və proksimal (yuxarı) istiqamətdə yoğun bağırsağın digər daxili seqmentlərinə yayılır.

Patologiyanın yaranma səbəbləri və risk faktorları

Müasir daxili tibb elmində xoralı kolitin dəqiq daxili səbəbi (etiologiyası) hələ də tam müəyyən edilməmişdir. Lakin çoxsaylı kliniki tədqiqatların auditi göstərir ki, xəstəlik multifaktorial (çoxsəbəbli) mənşəyə malikdir. Patologiyanın inkişafında aşağıdakı daxili amillər birbaşa rol oynayır:

Genetik meyllilik: Ailə anamnezində bu xəstəlik olan şəxslərdə xoralı kolitin daxili baş qaldırma riski digər insanlara nisbətən daxili olaraq bir neçə dəfə yüksəkdir. Müəyyən daxili gen qruplarının mutasiyası bağırsaq baryerinin zəifləməsinə yol açır.

Autoimmun daxili pozuntular: İmmun sisteminin daxili tənzimlənməsi pozulduqda, daxili müdafiə hüceyrələri (limfositlər) bağırsağın öz normal selikli qişasını yad element kimi qəbul edərək ona qarşı daxili aqressiv anticisimlər istehsal edir.

Bağırsaq mikrobiotasının disbalansı: Yoğun bağırsaqdakı normal daxili mikrofloranın pozulması, patogen mikroorqanizmlərin daxili aktivləşməsi iltihabi reaksiyaların daxili kaskadını tetikler.

Ətraf mühit və həyat tərzi amilləri: Qeyri-sağlam qidalanma (lifli qidaların azlığı, kimyəvi qatqılı daxili qidaların çoxluğu), xroniki psixoemosional stress, daxili infeksion bağırsaq xəstəlikləri və bəzi daxili medikamentlərin (məsələn, qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatların) nəzarətsiz istifadəsi risk faktorları sırasındadır.

Xoralı kolitin daxili kliniki təsnifatı və formaları

Xoralı kolit patologiyası iltihabi prosesin daxili yayılma dərəcəsinə (anatomik lokalizasiyasına) və kliniki gedişatının daxili ağırlığına görə təsnif edilir.

Anatomik formaları:

Proktit: İltihabi və xoralı prosesin yalnız düz bağırsaq daxilində məhdudlaşması. Ən yüngül daxili forma hesab olunur.

Proktosigmoidit: İltihabın düz bağırsaqla yanaşı, siqmoidvari bağırsağı da əhatə etməsi.

Sol tərəfli kolit: Patoloji daxili prosesin düz bağırsaqdan başlayaraq çənbər bağırsağın sol (enən) daxili hissəsinə qədər yayılması.

Total kolit (pankolit): Yoğun bağırsağın bütün daxili şöbələrinin diffuz şəkildə iltihablaşması və xoralaşması. Bu forma daxili ən ağır fəsadlara yol açan daxili patoloji vəziyyətdir.

Gedişatının daxili ağırlığına görə:

Yüngül daxili dərəcə: Nəcis ifrazı sutkada 4 dəfədən az olur, qan qarışığı cüzidir, ümumi daxili dərəcələr (hərarət, nəbz) normal qalır.

Orta daxili dərəcə: Sutkalıq defekasiya (nəcis ifrazı) 4–6 dəfə təşkil edir, anemiyanın daxili ilkin əlamətləri və mülayim subfebril qızdırma müşahidə olunur.

Ağır daxili dərəcə: Sutkada 6 dəfədən çox daxili qanlı ishal, yüksək bədən hərarəti (37.8°C-dən yuxarı), taxikardiya (nəbzin daxili sürətlənməsi), kəskin anemiya və daxili bədən çəkisinin itirilməsi qeyd edilir.

Xəstəliyin əsas kliniki simptomları və əlamətləri

Xoralı kolitin daxili kliniki mənzərəsi iltihabın intensivliyindən birbaşa daxili asılıdır. Xəstələr tərəfindən təqdim edilən əsas rəsmi şikayətlər aşağıdakılardır:

Qanlı ishal (diareya): Xəstəliyin ən rəsmi və spesifik əlamətidir. Nəcis kütləsində daxili aşkar qan, irkin və selik qarışığı müşahidə olunur. Ağır hallarda nəcis ifrazı daxili olaraq tamamilə irinli-qanlı mayedən ibarət olur.

Tenezmlər: Düz bağırsağın boş olmasına baxmayaraq, xəstədə yalançı və ağrılı daxili nəcis ifrazı çağırışlarının baş verməsi.

Qarın nahiyəsində daxili ağrılar: Əksər hallarda ağrılar tutmaşəkilli (kolikavari) xarakter daşıyır, qarnın sol tərəfində daxili lokalizasiya olunur və nəcis ifrazından sonra müvəqqəti olaraq azalır.

Sistemli daxili simptomlar: Xroniki daxili qan itkisi nəticəsində anemiyanın (qan azlığının) inkişafı, daimi daxili zəiflik, xroniki yorğunluq, iştahasızlıq və bədən çəkisinin daxili kəskin azalması (bıxma).

Bağırsaqdankənar (sistemli) əlamətlər: Autoimmun patogenez səbəbindən xəstələrdə iri daxili oynaqların iltihabı (artrit), gözün daxili qişalarının zədələnməsi (uveit, episklerit), daxili dəri fəsadları (düyünlü eritema) və daxili qaraciyər-öd yolları pozuntuları (birincili sklerozlaşan xolangit) inkişaf edə bilər.

Diaqnostika metodologiyası və laborator daxili audit

Xoralı kolit diaqnozunun rəsmi şəkildə təsdiqlənməsi daxili instrumental, endoskopik və laborator müayinələrin kompleks auditini tələb edir:

Laborator müayinələr:

Ümumi qan analizi: Anemiyanın daxili dərəcəsini, leykositozu (iltihab hüceyrələrinin artmasını) və EOT-nin (eozinofillərin çökmə sürətinin) daxili yüksəlməsini təyin edir.

Biokimyəvi qan analizi: C-reaktiv zülalın (CRZ) yüksəlməsi, ümumi zülalın və albuminin daxili azalması (malabsorbsiya səbəbindən) yoxlanılır.

Nəcis analizi (Kofroqramma): Nəcisdə daxili gizli qan və leykositlər araşdırılır. Ən spesifik test nəcisdə fəal kalprotektin (faecal calprotectin) səviyyəsinin daxili ölçülməsidir ki, bu da bağırsaqdakı iltihabın dərəcəsini birbaşa daxili nümayiş etdirir.

İnstrumental və endoskopik müayinələr:

Kolonoskopiya (Fibrokolonoskopiya - FKS): Xoralı kolit diaqnostikasında ən ali qızıl standartdır. Bu müayinə yoğun bağırsağın selikli qişasını vizual daxili təftiş etməyə, iltihabın sərhədlərini görməyə, çoxsaylı daxili xoraları, daxili qansızma ocaqlarını və psevdopolipləri qeyd etməyə imkan verir.

Endoskopik biopsiya: Kolonoskopiya zamanı zədələnmiş daxili sahələrdən toxuma nümunələri (bioptat) götürülərək histoloji (mikroskopik) daxili laboratoriyaya göndərilir.

Qarın boşluğunun rentgenoqrafiyası və KT: Xəstəliyin kəskin fəsadlarını (məsələn, toksiki meqakolon və ya daxili perforasiya) istisna etmək üçün tətbiq olunur.

Xoralı kolitin müalicə prinsipləri və daxili daxili terapiya

Xoralı kolit tamamilə aradan qaldırılması çətin olan patologiyadır, ona görə də daxili terapiyanın əsas məqsədi iltihabı söndürmək, remissiya dövrünə nail olmaq və bu vəziyyəti daxili olaraq uzun müddət qoruyub saxlamaqdır.

Medikamentoz (dərman) müalicəsi:

Əsas iltihabəleyhinə preparatlar: 5-aminosalisil turşusunun daxili törəmələri (Mesalazin, Sulfasalazin). Yüngül və orta daxili dərəcəli formalarda tablet, şam və imalə şəklində daxili yerli tətbiq olunur.

Qlükokortikosteroidlər (Hormonal daxili terapiya): Prednizolon, Budesonid. Kəskinləşmə dövründə güclü iltihabəleyhinə effekt daxili əldə etmək üçün qısamüddətli daxili kurslarla təyin edilir.

İmmunosupressorlar: Azatioprin, Siklosporin. Hormonal terapiyaya daxili müqavimət göstərən və ya asılılığı olan xəstələrdə immun sisteminin daxili aqressiyasını daxili boğmaq üçün istifadə olunur.

Bioloji terapiya (Hədəf terapiyası): Monoklonal anticisimlər (Məsələn, İnfliksimab, Adalimumab). Ən müasir daxili üsul olub, iltihab törədən spesifik daxili sitokinləri (şiş nekrozu faktoru) bloklayır.

Cərrahi müalicə: Dərman terapiyası daxili effekt vermədikdə, bağırsağın daxili perforasiyası (deşilməsi), kəskin daxili qanaxma və ya bağırsağın daxili toksiki genişlənməsi (toksiki meqakolon) baş verdikdə təcili cərrahi əməliyyat icra olunur. Bu zaman kolrektomiya (yoğun bağırsağın tamamilə çıxarılması) əməliyyatı həyata keçirilir.

Kəskinləşmə dövründə xəstələrə rəsmi olaraq Pevzner metodologiyası üzrə pəhriz təyin edilir. Qidalanma rejimi bağırsağı daxili mexaniki, kimyəvi və daxili termiki qıcıqlanmalardan tam qorumalıdır.