BAKI, VOA, Orxan Qədirzadə

Bu gün müasir Türkiyə Cümhuriyyətinin dünyəviləşmə yolunda atdığı ən mühüm siyasi addımlardan biri olan Xilafətin ləğvinin ildönümüdür. 102 il əvvəl, 3 mart 1924-cü ildə qəbul edilən qanunla İslam dünyasında əsrlərdir davam edən bu titula son qoyulub.

Osmanlı padşahlarının 16-cı əsrdən bəri daşıdığı xilafət unvanı, sonuncu sultan Vahdettinin ölkəni tərk etməsindən sonra TBMM tərəfindən Əbdülməcid Əfəndiyə verilmişdi. Lakin yeni qurulan Cümhuriyyətin rəhbərliyi xilafətin həm daxili siyasətdə ikitirəlik yaratdığını, həm də xarici müdaxilələrə zəmin hazırladığını müdafiə edirdi.

Qanun layihəsini hazırlayan Şeyx Saffet Əfəndi və 53 deputatın əsas arqumenti bu idi: "Xilafət mahiyyət etibarilə hökumət və Cümhuriyyət anlayışının daxilində onsuz da mövcuddur." Bu qərarla dövlətin idarəçiliyi tamamilə xalqın iradəsinə (TBMM-ə) keçmiş oldu.

Məclisdə keçirilən səsvermədə iştirak edən 158 üzvün 157-si qərarın lehinə səs verib. Yeganə "əleyhinə" səs isə Gümüşhane deputatı Zeki bəy tərəfindən gəlib.

Eyni gündə qəbul edilən digər mühüm islahatlar

3 mart 1924-cü il təkcə xilafətin ləğvi ilə deyil, həm də təhsil və din sahəsindəki köklü dəyişikliklərlə yadda qalıb:

Tövhid-i Tədrisat Qanunu: Təhsil vahid sistemdə birləşdirildi.

Şəriət və Əvqaf Vəkalətinin ləğvi: Din işləri dövlət idarəçiliyindən ayrıldı və Diyanət İşləri Başqanlığı yaradıldı.

Osmanlı sülaləsinin sürgün edilməsi: Xanədan üzvlərinə ölkəni tərk etmək üçün 10 gün vaxt verildi.

Xilafətin ləğvi İslam dünyasında böyük şok yaradıb. Hicaz Kralı Hüseyn özünü xəlifə elan etsə də, bu cəhd uğursuz olub. Hindistandakı Xilafət Hərəkatı isə bu qərardan sonra parçalanaraq əhəmiyyətini itirib.