BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal imperiyaların barışığına, səmavi fəlakətlərə və bəşəriyyəti sarsıdan tarixi dəfn mərasimlərinə şahidlik edib. 8 aprel – qardaş Türkiyə Respublikasında Mustafa Kamal Atatürkün həyata keçirdiyi böyük islahatlar çərçivəsində şəriət məhkəmələrinin rəsmən ləğv edildiyi və dünyəvi hüquq sisteminin tam bərqərar olduğu (1924) tarixi gündür. Qlobal diplomatiya və elm səhnəsində isə bu gün Böyük Britaniya ilə Fransa arasında məşhur "Entente Cordiale" sülh paktının imzalandığı (1904) və Niderlandlı fizik Heike Kamerlinq Onnes tərəfindən ifratkeçiriciliyin (superconductivity) kəşf edildiyi (1911) təqvimdir. Müasir dünyada 8 aprel, Vatikan tarixində ən böyük izidihamla yadda qalan Roma Papası II İohann Pavelin dəfn mərasiminin keçirildiyi (2005) və Şimali Amerika qitəsində milyonlarla insanın izlədiyi nadir və tam Günəş tutulmasının baş verdiyi (2024) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu təqvim, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə Aprel döyüşləri şəhidlərinin rəsmi anım mərasimlərinin keçirildiyi və rəqəmsal tranzit qərarlarının təsdiqləndiyi qürurverici bir gündür. Pablo Pikassonun vəfatından Darfurda humanitar atəşkəsə qədər – www.voa.az 8 aprelin ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Roma imperatorunun sui qəsdi: Roma imperatoru Karakalla Harran yaxınlığında hərbi səfərdə olarkən öz mühafizəçisi tərəfindən xaincəsinə qətlə yetirildi (217).

Bizans taxtında qanlı çevriliş: Bizans imperatoru İsaak II Angelos öz qardaşı tərəfindən taxtdan salınaraq rəsmən kor edildi və zindana atıldı (1195).

Məmlük sultanının qələbəsi: Məmlük sultanı Baybars Səlibçilərin ən möhkəm qalalarından olan "Krak des Chevaliers" qalasını fəth edərək regionda İslam hakimiyyətini gücləndirdi (1271).

Tailand krallığında fəlakət: Myanma qüvvələri Tailandın tarixi paytaxtı Ayutthaya şəhərini tamamilə dağıdaraq krallığın süqutuna səbəb oldu (1767).

Miloslu Venera heykəlinin tapılması: Qədim Yunan sənətinin ən məşhur şedevrlərindən olan "Miloslu Venera" (Venus de Milo) heykəli Egey dənizindəki Milos adasında bir kəndli tərəfindən aşkar edildi (1820).

İtaliya və Prussiya ittifaqı: İtaliya krallığı və Prussiya, Avstriya imperiyasına qarşı müharibə hazırlıqları çərçivəsində rəsmi hərbi müttəfiqlik müqaviləsi imzaladılar (1866).

İrlandiyaya muxtariyyət qanunu: Böyük Britaniyanın Baş naziri Uilyam Qladston İrlandiyaya muxtariyyət (Home Rule) verilməsini nəzərdə tutan tarixi qanun layihəsini parlamentə təqdim etdi (1886).

Qadın məhkumun elektrik stulunda edamı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York ştatında Marta Pleys bəşəriyyət tarixində elektrik stulunda rəsmən edam edilən ilk qadın kimi qeydə alındı (1899).

Böyük Britaniya və Fransa arasında sülh paktı: Onilliklər davam edən rəqabətə son qoyan və gələcək müttəfiqliyin təməlini atan "Entente Cordiale" müqaviləsi London və Paris arasında rəsmən imzalandı (1904).

Times Meydanının yaranması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York şəhərindəki "Longacre Square" meydanının adı "New York Times" qəzetinin şərəfinə rəsmən "Times Square" olaraq dəyişdirildi (1904).

Altsheymer xəstəliyinin ilk təsviri: Alman psixiatrı Alois Altsheymer yaddaş itkisi ilə müşayiət olunan və sonradan onun adını daşıyacaq xəstəliyin ilk rəsmi klinik təsvirini təqdim etdi (1906).

İfratkeçiriciliyin kəşf edilməsi: Niderlandlı dahi fizik Heike Kamerlinq Onnes mütləq sıfır temperaturuna yaxın şəraitdə civənin müqavimətini itirdiyini müşahidə edərək ifratkeçiriciliyi (superconductivity) kəşf etdi (1911).

Çin Respublikasında ilk parlament: Tzin sülaləsinin devrilməsindən sonra Çin Respublikasının tarixində ilk rəsmi parlament Pekində fəaliyyətə başladı (1913).

Milli Hərbi Əmək Şurasının yaradılması: Birinci Dünya Müharibəsi zamanı Amerika Birləşmiş Ştatlarında tətillərin qarşısını almaq və hərbi sənayeni tənzimləmək üçün Milli Hərbi Əmək Şurası rəsmən təsis edildi (1918).

Şəriət məhkəmələrinin ləğv edilməsi: Türkiyə Respublikasında Mustafa Kamal Paşanın rəhbərliyi ilə qəbul edilən yeni islahatlar çərçivəsində şəriət məhkəmələri rəsmən ləğv edildi və tam dünyəvi hüquq sisteminə keçid təsdiqləndi (1924).

Sovet İttifaqında dini qadağalar qanunu: Sovet İttifaqı daxilində bütün dini qurumların fəaliyyətini kəskin məhdudlaşdıran və din azadlığını boğan rəsmi sərt qanunnamə qəbul olundu (1929).

İşlərin İrəliləyişi İdarəsinin qurulması: Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi Böyük Depressiya dövründə milyonlarla insanı işlə təmin etmək üçün "WPA" (Works Progress Administration) agentliyini rəsmən yaratdı (1935).

İspaniyanın Anti Komintern Paktına qoşulması: İspaniya faşist diktatoru Fransisko Frankonun rəhbərliyi ilə Nasist Almaniyası və Yaponiya imperiyasının qurduğu "Anti-Komintern Paktı"na rəsmən daxil oldu (1939).

Çinə təchizat uçuşlarının başlanması: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində Amerika Birləşmiş Ştatları hərbi hava qüvvələri Himalay dağları üzərindən ("The Hump") Çinə ilk rəsmi təchizat uçuşunu reallaşdırdı (1942).

İnflyasiyaya qarşı dondurma qərarı: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Franklin Ruzvelt müharibə iqtisadiyyatında inflyasiyanın qarşısını almaq məqsədilə qiymət və əməkhaqqını rəsmən dondurdu (1943).

Fransa enerji sektorunun milliləşdirilməsi: Fransa hökuməti ölkənin iqtisadi müstəqilliyini təmin etmək üçün "Électricité de France" (EDF) və qaz şirkətlərini rəsmən milliləşdirdi (1946).

Millətlər Cəmiyyətinin son iclası: Birinci Dünya Müharibəsindən sonra sülhü qorumaq üçün yaradılmış Millətlər Cəmiyyəti Birləşmiş Millətlər Təşkilatına yerini verərək Cenevrədə son rəsmi iclasını keçirdi (1946).

Hindistan və Pakistan arasında sülh pakti: Hindistanın Baş naziri Cəvahirləl Nehru və Pakistanın Baş naziri Liaquat Əli Xan azlıqların hüquqlarını qoruyan tarixi "Liaquat-Nehru" paktını rəsmən imzaladılar (1950).

Keniya milli hərəkat liderinin məhkum edilməsi: "Mau Mau" üsyanında iştirak ittihamı ilə Keniya azadlıq hərəkatının lideri Como Keniyatta Britaniya müstəmləkə məhkəməsi tərəfindən 7 il həbsə məhkum edildi (1953).

Cənubi Afrika təyyarə qəzası: Cənubi Afrika Hava Yollarına məxsus "de Havilland Comet" tipli sərnişin təyyarəsi Aralıq dənizi üzərində havada parçalanaraq qəzaya uğradı, 21 nəfər həlak oldu (1954).

Niderland və Almaniya sərhəd müqaviləsi: Niderland və Qərbi Almaniya İkinci Dünya Müharibəsindən sonra yaranmış sərhəd və ərazi mübahisələrini tənzimləyən rəsmi müqavilə imzaladılar (1960).

Ozma Layihəsinin başlanması: Amerikalı astronom Frank Dreyk kainatda yerdənkənar sivilizasiyaların (uzaylıların) radio siqnallarını axtaran ilk rəsmi proqramı – "Project Ozma"nı başlatdı (1960).

Fars körfəzində gəmi fəlakəti: Fars körfəzində səyahət edən Böyük Britaniyaya məxsus "MV Dara" sərnişin gəmisində qəsdən törədilən güclü partlayış nəticəsində 238 nəfər həyatını itirdi (1961).

Leonid Brejnevin rəhbərliyə gəlişi: Sovet İttifaqında siyasi qüvvələr balansının dəyişməsi nəticəsində Leonid Brejnev rəsmən Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Baş Katibi vəzifəsinə seçilərək mütləq hakimiyyəti ələ aldı (1966).

İlk Boeing 737 təyyarəsinin uçuşu: Aviasiya tarixində ən çox istehsal edilən və satılan kommersiya sərnişin təyyarəsi olan "Boeing 737" ilk rəsmi sınaq uçuşunu uğurla həyata keçirdi (1967).

Bəhr Əl Baqar məktəbinin bombalanması: İsrail hərbi hava qüvvələri Misirin Bəhr Əl-Baqar bölgəsində hərbi hədəf sandıqları ibtidai məktəbi bombaladı, nəticədə 46 günahsız uşaq fəci şəkildə həlak oldu (1970).

Pablo Pikassonun vəfatı: Kubizm cərəyanının yaradıcısı, bəşəriyyətin ən dahi rəssamlarından və heykəltəraşlarından biri olan ispan əsilli Pablo Pikasso Fransada 91 yaşında vəfat etdi (1973).

Yom Kippur müharibəsinin yekun sənədi: Beşinci Ərəb-İsrail müharibəsinə (Yom Kippur) son qoyan və Qolan təpələrində Suriya ilə İsrail qüvvələrinin ayrılmasını tənzimləyən rəsmi müqavilə bağlandı (1974).

Xuan Lok döyüşünün başlanması: Vyetnam müharibəsinin həlledici və son mərhələsində Şimali Vyetnam qüvvələri Cənubi Vyetnamın paytaxtına gedən yoldakı Xuan Lok bölgəsinə kütləvi hücuma başladı (1975).

Bhopal fəlakəti üzrə kütləvi məhkəmə: Hindistanın Bxopal şəhərində minlərlə insanın ölümünə səbəb olan qaz sızması fəlakətinə görə Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Union Carbide" şirkətinə qarşı qlobal məhkəmə prosesi başladı (1985).

Nepalda çoxpartiyalı sistemə keçid: Nepal krallığında mütləq monarxiyaya qarşı davam edən xalq hərəkatı nəticəsində kral Birendra çoxpartiyalı demokratik sistemə keçidi rəsmən elan etməyə məcbur oldu (1990).

Yasir Ərəfatın qəzadan xilas olması: Fələstin Azadlıq Təşkilatının lideri Yasir Ərəfat Liviya səhrası üzərində qum fırtınasına düşərək qəzaya uğrayan şəxsi təyyarəsindən möcüzəvi şəkildə sağ xilas oldu (1992).

Şimali Makedoniyanın təşkilata qəbulu: Qonşu Yunanıstanla ad mübahisəsinə görə "Makedoniya Keçmiş Yuqoslaviya Respublikası" adlandırılan dövlət rəsmən Birləşmiş Millətlər Təşkilatına tamhüquqlu üzv qəbul edildi (1993).

Kurt Kobeynin tapılması: Dünya musiqi tarixində Qranc (Grunge) rok cərəyanının simvolu sayılan "Nirvana" qrupunun lideri Kurt Kobeyn Sietl şəhərindəki evində ölü olaraq tapıldı (intiharı bir neçə gün öncə baş vermişdi) (1994).

Kosovoda etnik təmizləmələrin şiddətlənməsi: Serbiya hərbi qüvvələri tərəfindən Kosovoda etnik albanların didərgin salınması və kütləvi deportasiyası prosesi beynəlxalq ictimaiyyətin gözü qarşısında ən yüksək həddə çatdı (1999).

Darfurda humanitar atəşkəs: Sudanın Darfur bölgəsində kütləvi qırğınlarla müşayiət olunan qanlı vətəndaş müharibəsində hökumət və üsyançılar arasında rəsmi humanitar atəşkəs müqaviləsi imzalandı (2004).

Roma Papasının tarixi dəfn mərasimi: Vatikanın Müqəddəs Pyotr meydanında Roma Papası II İohann Pavelin 4 milyondan çox zəvvarın və onlarla dövlət başçısının qatıldığı tarixi dəfn mərasimi keçirildi (2005).

Bandidos qruplaşmasının qətliamı: Kanada cəmiyyətində böyük şok yaradan hadisə – "Bandidos" motosikletçi qruplaşmasının Ontario ştatındakı üzvləri arasında daxili hesablaşma zəminində kütləvi qətliam baş verdi, 8 nəfər öldürüldü (2006).

Bəhreyn Dünya Ticarət Mərkəzinin açılışı: Dünyada ilk dəfə olaraq külək turbinləri birbaşa binanın dizaynına inteqrasiya edilmiş memarlıq möcüzəsi olan Bəhreyn Dünya Ticarət Mərkəzi rəsmən istifadəyə verildi (2008).

Marqaret Tetçerin vəfatı: Böyük Britaniyanın iqtisadi və siyasi tarixində dərin iz qoymuş, "Dəmir Ledi" ləqəbli ilk qadın Baş nazir Marqaret Tetçer 87 yaşında Londonda vəfat etdi (2013).

Məlumatların saxlanması direktivinin ləğvi: Avropa İttifaqı Məhkəməsi vətəndaşların telekommunikasiya məlumatlarının kütləvi saxlanmasını tələb edən direktivin fərdi toxunulmazlıq hüquqlarına zidd olduğuna rəsmən qərar verdi (2014).

Səudiyyə koalisiyasının Yəməndəki zərbələri: Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi ərəb hərbi koalisiyası Yəmənin paytaxtı Səna şəhərindəki Husi mövqelərini və silah anbarlarını kütləvi şəkildə bombalamağa davam etdi (2015).

Macarıstanda parlament seçkiləri: Macarıstan Respublikasında keçirilən parlament seçkilərində Baş nazir Viktor Orbanın rəhbərlik etdiyi mühafizəkar Fides partiyası ardıcıl üçüncü dəfə mütləq qələbə qazanaraq hökuməti qurdu (2018).

Uhan şəhərində qapanmanın ləğvi: Çin Xalq Respublikasının Uhan şəhərində qlobal koronavirus (COVID-19) pandemiyasının mərkəzi kimi tətbiq edilən 76 günlük sərt və tam qapanma rejiminin ləğv edilməsinə rəsmən start verildi (2020).

Belfastda küçə iğtişaşları: Şimali İrlandiyanın paytaxtı Belfastda Böyük Britaniyanın Avropa İttifaqından çıxmasından (Brexit) sonra yaranan gömrük və sərhəd tənzimləmələrinə etiraz edən gənclər polislə şiddətli toqquşmalara başladılar (2021).

Kramatorsk dəmiryolu vağzalına hücum: Rusiya-Ukrayna müharibəsində Rusiya Federasiyasının hərbi qüvvələri tərəfindən Kramatorsk şəhərindəki dəmiryolu vağzalına edilən kasetli raket hücumu nəticəsində təxliyə gözləyən onlarla mülki vətəndaş həlak oldu (2022).

Pakistanda konstitusiya böhranı: Pakistan İslam Respublikasında Baş nazir İmran Xana qarşı müxalifətin başlatdığı parlamentdəki etimadsızlıq səsverməsi prosesi ölkənin siyasi sistemində dərin konstitusiya böhranı yaratdı (2022).

İsrail hərbi qüvvələrinin Qüdsdəki əməliyyatı: İsrail ordusu və polisi müqəddəs Ramazan ayında Qüds şəhərindəki Əl-Əqsa məscidinə daxil olaraq ibadət edən fələstinlilərlə qanlı toqquşmalara səbəb oldu, yüzlərlə şəxs həbs edildi (2023).

Şimali Amerikada tam Günəş tutulması: Amerika Birləşmiş Ştatları, Kanada və Meksika ərazisində milyonlarla insanın böyük coşqu ilə izlədiyi, səmada tam qaranlıq yaradan nadir tam Günəş tutulması (Total Solar Eclipse) astronomik hadisəsi baş verdi (2024).

Avropa İttifaqının Ukrayna üzrə kənd təsərrüfatı qərarı: Avropa İttifaqı Şurası Şərqi Avropa fermerlərinin kütləvi etirazlarına cavab olaraq Ukraynadan kənd təsərrüfatı məhsullarının idxalını məhdudlaşdıran yeni güzəştli ticarət müqaviləsini rəsmən təsdiqlədi (2024).

Rusiyada Orsk daşqınlarının fəlakətli həddi: Rusiya Federasiyasının Orenburq vilayətində Ural çayının daşması nəticəsində Orsk şəhərində su bəndinin çökməsi on minlərlə insanın evsiz qalmasına və milyardlarla rubl ziyana səbəb oldu (2024).

Vatikanın insan ləyaqəti barədə sənədi: Vatikan rəhbərliyi və Roma Papası Fransisk cinsi kimlik dəyişdirmə əməliyyatlarını, surroqat analığı və abortu katolik inancına və insan ləyaqətinə zidd elan edən rəsmi sənəd ("Dignitas Infinita") yayımladı (2024).

Braziliya məhkəməsindən İlon Maska qarşı istintaq: Braziliya Federal Ali Məhkəməsi İlon Maskın rəhbərlik etdiyi "X" (keçmiş Twitter) rəqəmsal şəbəkəsinə qarşı qanunsuz dezinfomasiya yaymaq ittihamı ilə rəsmi cinayət istintaqı başlatdı (2024).

Tayvana yeni hərbi yardım paketi: Amerika Birləşmiş Ştatları rəhbərliyi Çin Xalq Respublikasının artan təhdidləri fonunda Tayvanın müdafiə qabiliyyətini gücləndirmək üçün konqresdən keçən çoxmilyardlıq yeni hərbi yardım sənədini təsdiqlədi (2024).

Seneqalda yeni hökumətin təsdiqi: Seneqal Respublikasında yeni seçilmiş gənc prezident Bassiru Diomaye Faye ölkənin iqtisadi müstəqilliyini gücləndirəcək və korrupsiya ilə mübarizə aparacaq yeni islahatçı hökumət kabinetinin tərkibini rəsmən bəyan etdi (2024).

Cənubi Koreya və Amerika donanmasının ortaq təlimləri: Cənubi Koreya hərbi dəniz qüvvələri qlobal naviqasiya təhlükəsizliyini təmin etmək və Şimali Koreyaya xəbərdarlıq məqsədilə Amerika Birləşmiş Ştatları donanması ilə birgə intensiv dəniz təlimlərinə başladı (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Aprel döyüşlərinin qəhrəmanlarının rəsmi təltifi: Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Nazirliyi tərəfindən şanlı Aprel döyüşlərinin (2016) ildönümü həftəsi çərçivəsində işğaldan azad edilmiş ərazilərdə xidmət edən şəxsi heyətin təltif olunması mərasimləri keçirildi (2024).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı ilə tərəfdaşlıq sənədi: Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi qlobal sülh və iqlim təşəbbüsləri (COP29) çərçivəsində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının inkişaf proqramları ilə birgə fəaliyyəti nəzərdə tutan yeni rəsmi tərəfdaşlıq sənədini təsdiqlədi (2024).

Ağıllı kənd layihələrinə dövlət büdcəsinin ayrılması: Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında "Ağıllı kənd" layihələrinin genişləndirilməsi üzrə nəzərdə tutulmuş yeni dövlət büdcəsi tranşı rəsmən ayrıldı (2024).

Orta Dəhlizdə rəqəmsal gömrük mübadiləsi sınağı: Qlobal nəqliyyat marşrutu olan Orta Dəhliz çərçivəsində Azərbaycan və Qazaxıstan hökumətləri arasında tranzit yüklər üzrə ilk tam rəqəmsal gömrük məlumat mübadiləsi sınağı uğurla başa çatdı (2025).