BAKI,VOA
Türklər kökləri qədimlərə dayanan, fərqli zamanlarda çoxsaylı imperiyalar və dövlətlər quran böyük bir xalqdır. Müasir İraq ərazisində yaşamış Şumer tayfalarının tarixini araşdıran tədqiqatçılar onların türkmənşəli olduğunu artıq etiraf etmişlər. Zikkuratlar, şəhər-dövlətlər, daş kitabələr və Gilqameş dastanı kimi mədəniyyət abidələri türk sivilizasiyasının qədimliyini göstərir. Şəhər mədəniyyəti kimi oturaq həyat tərzi ilə yanaşı, Mərkəzi Asiyanın böyük bozqırlarındakı köçəri həyat tərzi də türk tarixinin ayrılmaz tərkib hissəsidir.
Köçəri həyat tərzi yeni ərazilər kəşf etmək, müxtəlif mədəniyyətlərlə və onların əsası olan dinlərlə tanış olmaq imkanı yaradırdı. Türklərin İslam dini ilə ilk tanışlığı da məhz bu imkanların nəticəsi olmuşdur.
"Qılınc müsəlmanı" iddiası və Abbasilər dövrü
Türklər əksəriyyət etibarilə Tək tanrıçılıq (Göy Tanrı) inancına etiqad etsələr də, aralarında Buddizm və Şamanizm də yayılmışdı. Müasir dövrdə penetratesiya edən böyük əksəriyyəti isə İslam inancına sahibdir. Türklərin İslamı qəbul etməsində əsas amillərdən biri Göy Tanrı anlayışının İslamın Tövhid (bir olan Allah) inancı ilə böyük bənzərlik təşkil etməsi idi.
Türklərin İslamlaşması bəzən yanlış olaraq "qılınc müsəlmanı" təbiri ilə ifadə edilsə də, tarixi mənbələr bu iddianı təkzib edir. Xilafətdə Əməvilər dövründə tətbiq olunan şovinist ərəb millətçiliyi türklər də daxil olmaqla bir çox xalqlarda narazılıq yaratmışdı. Türklərin kütləvi şəkildə İslamı qəbul etməsi Əməvilərin basqı dövründə deyil, tolerant siyasət yürüdən Abbasilər dövründə baş vermişdir.
Əgər din məcburiyyətlə qəbul etdirilsəydi, türklər sonradan hərbi və siyasi güc sahibinə çevriləndə keçmiş inanclarına qayıdarlardılar. Lakin tam əksinə, gücləndikcə yeni İslam dövlətləri qurmuş, Xaçlı yürüşlərinin və Monqol hücumlarının qarşısını almışlar. Bu prosesdə Əhməd Yəsəvi, Yunus Əmrə və Tapduq Əmrə kimi sufi dərvişlərin də rolu böyük olmuşdur.
751-ci il Talas döyüşü: Mərkəzi Asiyanın taleyini dəyişən döyüş
Türklərin kütləvi şəkildə İslamı qəbul etməsi 751-ci ildə baş verən Talas döyüşü ilə sıx bağlıdır. Həmin dövrdə Mərkəzi Asiyada Türkeş və Qarluq kimi türk tayfaları məskunlaşmışdı. Türkeşlər parçalandıqdan sonra Çinin dəstəklədiyi Tumoçanın komandanlığı altında müstəqilliyini qorumağa çalışırdılar. Lakin Çin komandanı Kao Siya Çe Türkeşlərin son hökmdarı Bahadur Çudunu öldürüb mülkünü müsadirə etdikdə, Bahadur Çudunun oğlu Xilafətdən kömək istədi. Xorasandakı Abbasi valisi Ziyad ibn Salehi köməyə göndərdi.
Çinin məqsədi parçalanmış türk tayfalarından istifadə edərək Mərkəzi Asiyanı tamamilə ələ keçirmək və öz mədəniyyətini yaymaq idi. Onlar xilafət ordusuna qarşı Qarluq və Türkeş tayfalarından istifadə etmək niyyətində idilər.
751-ci ildə Qırğızıstan ərazisindəki Talas çayı sahilində Çin və Xilafət orduları üz-üzə geldi. Beş gün davam edən döyüşün ilk günlərində Çin ordusu üstünlük təşkil etsə də, beşinci günün gecəsi Ziyad ibn Saleh Qarluqların başçısı ilə görüşərək sülh təklif etdi. Çinlilərin onları assimilyasiya etmək niyyətini anlayan Qarluqlar Xilafət ordusunun tərəfinə keçdilər.
Talas döyüşü Xilafətin və türklərin tam qələbəsi ilə başa çatdı. Çin ordusu ağır itkilər verərək geri çəkildi, sonradan ölkə daxilində başlayan üsyanlar səbəbindən Mərkəzi Asiya iddialarından tamamilə vaz keçdi.
Qaraxanlılar və kütləvi İslamlaşma
Talas döyüşündən sonra Ərəb-Türk münasibətləri sürətlə yaxşılaşmağa başladı. Türklərin kütləvi şəkildə İslamı qəbul etməsində növbəti böyük addım Qaraxanlı hökmdarı Satuk Buğra xanın İslamı dövlət dini kimi qəbul etməsi oldu.
Müsəlman olan türklərin öz soydaşları arasında apardıqları təbliğat nəticəsində Mərkəzi Asiyada və Ön Asiyada türklərin İslamlaşma mərhələsi tam sürətlə yekunlaşdı.