BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal siyasi xəritəni dəyişən müharibələrə, dəhşətli terror aktlarına və imperiyaların böyük zəfərlərinə şahidlik edib. 20 mart – qlobal miqyasda qüvvələr balansını dəyişən və milyonlarla insanın həyatına təsir edən İraq müharibəsinin (İraqa quru müdaxiləsinin) rəsmən başladığı (2003) tarixi gündür. Eyni təqvimdə Yaponiyanın paytaxtı Tokioda "Aum Şinrikyo" təriqəti tərəfindən metropolitenə sarin qazı hücumunun edildiyi (1995) dəhşətli terror aktı yaşanıb. Bölgəmizin şanlı tarixində isə bu gün böyük sərkərdə Nadir şah Əfşarın Dehli şəhərini fəth edərək imperiyasının qüdrətini ən yüksək zirvəyə çatdırdığı (1739) qürurverici tarixdir. Tunis dövlətinin Fransadan müstəqillik əldə etdiyi (1956) və məşhur fizik Albert Eynşteynin Ümumi nisbilik nəzəriyyəsini dərc etdiyi (1916) bu gün, bütövlükdə Şərq aləmində Novruz bayramının gəlişi ilə qeyd olunur. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə 20 mart dövlət rəhbərliyinin xalqa tarixi Novruz müraciətləri etdiyi, iqlim dəyişikliyi və yaşıl enerji layihələrini rəsmiləşdirdiyi bir gündür. "Tom dayının daxması" əsərinin nəşrindən Türkiyənin İstanbul Konvensiyasından çıxmasına qədər – www.voa.az 20 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

İngiltərə kralı IV Henrinin vəfatı: Böyük Britaniya tarixində mühüm iz qoymuş və Lankasterlər sülaləsinin əsasını qoymuş IV Henri vəfat etdi, taxta oğlu V Henri çıxdı (1413).

Hollandiya Şərqi Hindistan Şirkətinin yaradılması: Dünya ticarət tarixində inqilab yaradan və ilk rəsmi çoxmillətli korporasiya sayılan Hollandiya Şərqi Hindistan Şirkəti (VOC) təsis edildi (1602).

Nadir şahın Dehlini fəth etməsi: Azərbaycan və İran torpaqlarını birləşdirən Əfşarlar imperiyasının qurucusu Nadir şah Qarnal döyüşündən sonra Hindistanın mərkəzi Dehli şəhərinə daxil olaraq misilsiz sərvətlər əldə etdi (1739).

Gilyotinin rəsmiləşməsi: Fransa İnqilabı dövründə Milli Assambleya gilyotini rəsmi və yeganə edam vasitəsi kimi təsdiqləyən qanun layihəsini qəbul etdi (1792).

Napoleonun Parisə qayıdışı: Sürgün edildiyi Elba adasından qaçan Fransa imperatoru Napoleon Bonapart böyük bir ordu ilə Parisə daxil olaraq "Yüz gün" adlanan hakimiyyətini başlatdı (1815).

Fuko rəqqasının nümayişi: Fransız fiziki Leon Fuko Yerin öz oxu ətrafında fırlandığını vizual olaraq sübut edən məşhur rəqqasını Parisin Panteonunda ictimaiyyətə nümayiş etdirdi (1851).

Tom dayının daxması: Amerikalı yazıçı Harriet Biçer Stou tərəfindən qələmə alınan və Amerika Birləşmiş Ştatlarında köləliyin ləğv edilməsinə böyük təsir göstərən "Tom dayının daxması" romanı rəsmən nəşr olundu (1852).

Amerika Respublikaçı Partiyasının yaranması: Köləliyin genişlənməsinə qarşı çıxan fəallar Amerika Birləşmiş Ştatlarının Viskonsin ştatında rəsmi olaraq Respublikaçı Partiyanın əsasını qoydular (1854).

Santa Roza döyüşü: Kosta Rika hərbi qüvvələri ölkəni işğal etməyə çalışan amerikalı muzdlu Uilyam Uokerin ordusunu Santa Roza döyüşündə ağır məğlubiyyətə uğratdı (1856).

Mendoza zəlzələsi: Argentinanın qərbində baş verən dağıdıcı zəlzələ nəticəsində Mendoza şəhəri tamamilə məhv oldu, minlərlə insan həlak oldu (1861).

Bismarkın istefaya göndərilməsi: Almaniya imperiyasının qurucusu və qüdrətli rəhbəri olan "Dəmir kansler" Otto fon Bismark gənc imperator II Vilhelm tərəfindən rəsmən vəzifəsindən kənarlaşdırıldı (1890).

Eynşteynin nəzəriyyəsinin dərci: Bəşəriyyətin kainat anlayışını kökündən dəyişən Albert Eynşteynin Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi nüfuzlu elmi jurnalda rəsmən nəşr olundu (1916).

Şuşada qiyam və toqquşmalar: Novruz bayramı günlərində erməni millətçiləri Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Şuşa şəhərindəki qarnizonuna xaincəsinə hücum edərək qanlı qiyam qaldırdılar (1920).

Kapp qiyamının yatırılması: Almaniyada Veymar Respublikasını devirmək istəyən hərbçilərin (Kapp Putsch) qiyamı ümummilli fəhlə tətili nəticəsində rəsmən iflasa uğradı (1920).

Daxau həbs düşərgəsinin qurulması: Adolf Hitlerin hakimiyyətə gəlməsindən qısa müddət sonra Nasist Almaniyasının ilk rəsmi konsentrasiya düşərgəsi olan Daxau Münxen yaxınlığında açıldı (1933).

Mandalay döyüşü: İkinci Dünya Müharibəsi çərçivəsində Britaniya və Hindistan qüvvələri Birmadakı (Myanma) strateji Mandalay şəhərini Yaponiya ordusundan geri aldı (1945).

İran neftinin milliləşdirilməsi qanunu: İran Senatı Baş nazir Məhəmməd Müsəddiqin təşəbbüsü ilə xarici inhisarında olan ölkə neftinin milliləşdirilməsi barədə tarixi qanunu yekun olaraq təsdiqlədi (1951).

Tunisin müstəqilliyi: Fransa hökuməti ilə bağlanan rəsmi müqaviləyə əsasən, Tunis uzun sürən müstəmləkəçilik dövründən sonra tam müstəqil dövlət elan olundu (1956).

Qadınlar arasında fiqurlu konkisürmə: İdman tarixində ilk dəfə olaraq Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kolorado ştatında yalnız qadınlar arasında fiqurlu konkisürmə üzrə dünya çempionatı keçirildi (1959).

Avropa Kosmik Tədqiqatlar Təşkilatının qurulması: Avropa dövlətləri kosmos yarışında geri qalmamaq üçün rəsmən Avropa Kosmik Tədqiqatlar Təşkilatını (ESRO) təsis etdilər (1964).

Con Lennon və Yoko Ononun nikahı: "The Beatles" qrupunun əfsanəvi üzvü Con Lennon və yapon rəssamı Yoko Ono Cəbəllütariqdə rəsmi şəkildə evləndiklərini elan etdilər (1969).

Şahzadə Annaya sui qəsd cəhdi: Böyük Britaniya kraliçası II Yelizavetanın qızı Şahzadə Anna Londonda silahlı şəxs tərəfindən qaçırılmağa cəhd edildi, lakin hücumun qarşısı alındı (1974).

Qalxan vulkanı püskürməsi: İslandiyanın cənubunda yerləşən məşhur Heimaey adasındakı vulkanın gözlənilməz püskürməsi nəticəsində şəhər əhalisi təcili təxliyə edildi (1973).

Türkiyə hərbi qüvvələrinin İraq əməliyyatı: Türkiyə Silahlı Qüvvələri İraqın şimalında PKK terror təşkilatına qarşı genişmiqyaslı və rəsmi "Çelik Hərəkatı"nı başlatdı (1995).

Tokio metrosunda sarin qazı hücumu: Yaponiyanın paytaxtı Tokioda "Aum Şinrikyo" adlı radikal dini təriqət üzvləri metropolitenə zəhərli sarin qazı buraxdı, 13 nəfər həlak oldu, minlərlə insan zəhərləndi (1995).

İngiltərədə dəli inək xəstəliyi böhranı: Böyük Britaniya hökuməti ölkədə yayılan "dəli inək" xəstəliyinin (BSE) insanlara keçə biləcəyini rəsmən etiraf edərək qlobal ərzaq böhranı yaratdı (1996).

Braziliya neft platformasının batması: Braziliyanın dövlət neft şirkətinə məxsus dünyanın ən böyük neft platformalarından biri olan "Petrobras 36" baş verən partlayışdan sonra okeana qərq oldu (2001).

İraq müharibəsinin başlaması: Amerika Birləşmiş Ştatları və Böyük Britaniyanın rəhbərlik etdiyi koalisiya qüvvələri Səddam Hüseyn rejimini devirmək üçün Bağdadı bombalayaraq İraqa quru əməliyyatlarına (İraqa Azadlıq əməliyyatı) rəsmən başladı (2003).

Yaponiyada Fukuoka zəlzələsi: Yaponiyanın cənubundakı Fukuoka şəhərində 7.0 bal gücündə zəlzələ baş verdi, bir nəfər həlak oldu, yüzlərlə insan yaralandı (2005).

Beynəlxalq Novruz Günü elan edilməsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası Azərbaycan və digər Şərq ölkələrinin təşəbbüsü ilə 20 mart tarixini rəsmən "Beynəlxalq Novruz Günü" elan etdi (2010).

Fransız Dili Günü: Birləşmiş Millətlər Təşkilatı çoxdilliliyi və mədəni müxtəlifliyi təbliğ etmək məqsədilə 20 martı rəsmən "Fransız Dili Günü" olaraq təqvimə saldı (2010).

Qlobal Xoşbəxtlik Günü: Birləşmiş Millətlər Təşkilatı insanların xoşbəxtlik və rifah axtarışını əsas hüquq kimi tanımaq üçün 20 martı rəsmən "Beynəlxalq Xoşbəxtlik Günü" elan etdi (2012).

Cənubi Koreyada kiberhücum: Şimali Koreya hakerləri Cənubi Koreyanın ən böyük banklarına və televiziya şəbəkələrinə genişmiqyaslı kiberhücum edərək sistemləri dondurdu (2013).

Yəməndə Səna məscidlərinə terror: Yəmənin paytaxtı Sənada cümə namazı zamanı İŞİD terrorçuları tərəfindən iki fərqli məscidə edilən kamikadze hücumu nəticəsində 142 nəfər həlak oldu (2015).

Barak Obamanın Kubaya tarixi səfəri: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Barak Obama 88 ildən sonra Kubaya rəsmi səfər edən ilk Amerika prezidenti kimi tarixə düşdü (2016).

Türkiyə və Avropa İttifaqı miqrant sazişi: Türkiyə Respublikası və Avropa İttifaqı arasında qeyri-qanuni miqrasiya axınının qarşısını almaq və qaçqınları geri qaytarmaq barədə tarixi saziş rəsmən qüvvəyə mindi (2016).

Qazaxıstanın paytaxtının Nur Sultan adlandırılması: Qazaxıstan parlamenti birinci prezident Nursultan Nazarbayevin istefasından dərhal sonra paytaxt Astananın adının rəsmən "Nur-Sultan" olaraq dəyişdirilməsi qərarını qəbul etdi (2019).

Avropa İttifaqı cəriməsi Google: Avropa İttifaqının rəqabət komissiyası qlobal texnologiya nəhəngi "Google" şirkətini reklam bazarında inhisarçılıq yaratdığına görə 1.5 milyard avro cərimələdi (2019).

Türkiyənin İstanbul Konvensiyasından çıxması: Türkiyə Respublikasının Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan qadınlara qarşı zorakılıqla mübarizəni nəzərdə tutan İstanbul Konvensiyasından ölkənin rəsmən çıxması barədə qərar imzaladı (2021).

Çin və Rusiya liderlərinin Moskva görüşü: Çin Xalq Respublikasının sədri Si Tszinpin Ukrayna müharibəsinin ən gərgin dövründə Vladimir Putinlə görüşmək və sülh planını müzakirə etmək üçün Moskvaya rəsmi dövlət səfəri etdi (2023).

Fransada pensiya etirazları etimadsızlıq səsverməsi: Fransa prezidenti Emmanuel Makronun pensiya yaşını artıran mübahisəli islahatına görə parlamentdə hökumətə qarşı keçirilən etimadsızlıq səsverməsi hökumətin xeyrinə cüzi səs fərqi ilə başa çatdı (2023).

Credit Suisse bankının satınalınması: Qlobal maliyyə böhranının qarşısını almaq üçün İsveçrə hökumətinin vasitəçiliyi ilə çökən "Credit Suisse" bankının "UBS" tərəfindən təcili satın alınması prosesi rəsmiləşdi (2023).

İrlandiya Baş naziri Leo Varadkarın istefası: İrlandiyanın Baş naziri Leo Varadkar həm partiya rəhbərliyindən, həm də hökumət başçısı postundan gözlənilmədən rəsmən istefa verdiyini açıqladı (2024).

İndoneziyada prezident seçkilərinin rəsmi nəticələri: İndoneziya Seçki Komissiyası Prabowo Subiantonun keçirilən səsvermədə mütləq səs çoxluğu toplayaraq ölkənin yeni prezidenti seçildiyini rəsmən elan etdi (2024).

Qəzzada Şəfa xəstəxanasına basqının davamı: İsrail hərbi qüvvələri Qəzza zolağının ən böyük tibb kompleksi olan Əl-Şəfa xəstəxanasında əməliyyatları genişləndirərək silahlı fələstinlilərlə ağır toqquşmalara davam etdi (2024).

Haitidə Amerikan vətəndaşlarının təxliyəsi: Haiti paytaxtında narkokartellərin yaratdığı tam anarxiya və zorakılıq səbəbindən Amerika Birləşmiş Ştatları hökuməti öz vətəndaşlarını vertolyotlarla təcili təxliyə etməyə başladı (2024).

Hindistanda saxta xəbərlərə qarşı qanun: Hindistan hökuməti seçkilər ərəfəsində sosial mediada saxta xəbərlər və süni intellektlə yaradılan dezinformasiyalarla mübarizəni sərtləşdirən yeni rəsmi qaydalar qəbul etdi (2024).

Cənubi Koreyada həkimlərin tətili lisenziya qərarı: Cənubi Koreya hökuməti səhiyyə islahatlarına etiraz edərək həftələrdir tətil edən minlərlə stajyor həkimin tibbi lisenziyasını rəsmən ləğv etməyə başladı (2024).

Kanada hökumətinin İsrailə silah satışını dayandırması: Kanada parlamenti Qəzzadakı humanitar vəziyyətə görə İsrail dövlətinə hərbi təyinatlı malların və silahların ixracının dayandırılması barədə sənədi rəsmən təsdiqlədi (2024).

Amerika Birləşmiş Ştatlarında avtomobil emissiya standartları: Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyi iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə çərçivəsində avtomobillərin qaz emissiyalarını kəskin azaldan ən sərt qaydaları rəsmən elan etdi (2024).

Seneqalda prezident seçkiləri hazırlığı: Seneqal hökuməti həftələrlə davam edən siyasi böhran və etirazlardan sonra yeni və ədalətli prezident seçkilərinin keçirilməsi üçün rəsmi cədvəli təsdiqlədi (2024).

Myanma sərhədində toqquşmalar: Myanmadakı hərbi xunta qüvvələri ilə etnik qiyamçılar arasında Tayland sərhədinə yaxın bölgələrdə hava zərbələri ilə müşayiət olunan qanlı döyüşlər şiddətləndi (2024).

Pakistanda Qvadar limanına hücum: Pakistanın Bəlucistan əyalətində Çin investisiyası ilə tikilmiş strateji Qvadar limanı kompleksinə Bəlucistan Azadlıq Ordusu (BLA) tərəfindən silahlı hücum edildi (2024).

Böyük Britaniyada inflyasiya hesabatı: Böyük Britaniya rəhbərliyi ölkədə inflyasiyanın son iki ilin ən aşağı səviyyəsinə düşdüyünü rəsmən açıqlayaraq iqtisadi canlanma barədə mesaj verdi (2024).

İtaliyada anti mafiya əməliyyatı: İtaliya polisi ölkənin cənubunda "Ndrangheta" mafiya qruplaşmasına qarşı genişmiqyaslı əməliyyat keçirərək onlarla kriminal rəhbəri həbs etdi (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Prezidentin Novruz təbriki: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Novruz bayramı münasibətilə xalqa rəsmi müraciət ünvanlayaraq ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpasından sonrakı quruculuq nailiyyətlərini və milli birliyin əhəmiyyətini xüsusi vurğuladı (2024).

İqlim dəyişikliyi hazırlıqları (COP29): Bakı şəhərində keçiriləcək qlobal iqlim sammitinə hazırlıq çərçivəsində Təşkilat Komitəsinin rəsmi iclası keçirildi və beynəlxalq qurumlarla ortaq fəaliyyət hesabatı təsdiqləndi (2024).

Yaşıl enerji şəbəkəsi qərarı: Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti işğaldan azad edilmiş ərazilərdə Günəş və külək enerjisi parklarının dövlət elektrik şəbəkəsinə inteqrasiyasını təmin edən genişmiqyaslı proqramı rəsmən təsdiqlədi (2025).

Türk Dövlətləri Təşkilatının Novruz bəyannaməsi: Türk Dövlətləri Təşkilatının nümayəndələri Bakıda toplaşaraq Novruz bayramı çərçivəsində iqtisadi, mədəni və rəqəmsal həmrəyliyin gücləndirilməsi barədə ortaq rəsmi sənəd imzaladılar (2025).