BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal siyasi səhnədə qanlı işğalların başlandığı, müstəqillik uğrunda fədakarlıqların edildiyi və bəşəriyyətin yaddaşına yazılan dəhşətli terror aktlarının baş verdiyi gündür. 19 mart – müstəqil Azərbaycanın ən qanlı və kədərli günlərindən biri olaraq, erməni xüsusi xidmət orqanlarının təşkilatçılığı ilə Bakı metropoliteninin "20 Yanvar" stansiyasında törədilən terror aktı nəticəsində 14 günahsız vətəndaşın həlak olduğu (1994) tarixdir. Qlobal arenada isə bu gün Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Corc Buşun əmri ilə Səddam Hüseyn rejimini devirmək üçün İraqa hərbi müdaxilənin (İraq müharibəsi) başladığı (2003) və İkinci Dünya Müharibəsinin sonlarında Adolf Hitlerin Almaniyanın bütün sənaye infrastrukturunu məhv etməyi nəzərdə tutan məşhur "Neron əmri"ni verdiyi (1945) gündür. Qardaş Türkiyə tarixində isə Osmanlı imperiyasının ilk parlamenti olan Məclis-i Məbusanın rəsmən fəaliyyətə başladığı (1877) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu təqvim dövlət başçısının xalqa Novruz müraciətləri etdiyi, rəqəmsal və aqrar inkişafla bağlı dövlət qərarlarının icraya yönəldiyi bir gündür. Liviyada hərbi əməliyyatlardan Qazaxıstanın ilk prezidentinin istefasına qədər – www.voa.az 19 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Tarix bu gün qlobal siyasi səhnədə qanlı işğalların başlandığı, müstəqillik uğrunda fədakarlıqların edildiyi və bəşəriyyətin yaddaşına yazılan dəhşətli terror aktlarının baş verdiyi gündür. 19 mart – müstəqil Azərbaycanın ən qanlı və kədərli günlərindən biri olaraq, erməni xüsusi xidmət orqanlarının təşkilatçılığı ilə Bakı metropoliteninin "20 Yanvar" stansiyasında törədilən terror aktı nəticəsində 14 günahsız vətəndaşın həlak olduğu (1994) tarixdir. Qlobal arenada isə bu gün Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Corc Buşun əmri ilə Səddam Hüseyn rejimini devirmək üçün İraqa hərbi müdaxilənin (İraq müharibəsi) başladığı (2003) və İkinci Dünya Müharibəsinin sonlarında Adolf Hitlerin Almaniyanın bütün sənaye infrastrukturunu məhv etməyi nəzərdə tutan məşhur "Neron əmri"ni verdiyi (1945) gündür. Qardaş Türkiyə tarixində isə Osmanlı imperiyasının ilk parlamenti olan Məclis-i Məbusanın rəsmən fəaliyyətə başladığı (1877) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu təqvim dövlət başçısının xalqa Novruz müraciətləri etdiyi, rəqəmsal və aqrar inkişafla bağlı dövlət qərarlarının icraya yönəldiyi bir gündür. Liviyada hərbi əməliyyatlardan Qazaxıstanın ilk prezidentinin istefasına qədər – www.voa.az 19 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Yamen döyüşü: Monqol imperiyasının qüvvələri Sonq sülaləsinin donanmasını darmadağın edərək Çinin fəthini tamamilə başa çatdırdı (1279).

Roma imperatorunun tacqoyması: Roma Papası tərəfindən III Fridrixə Müqəddəs Roma imperatoru tacı geyindirildi, bu, Romada tac qoyan sonuncu imperator idi (1452).

Ambuaz sülhü: Fransa tarixində onilliklər sürən qanlı din müharibələrində Katoliklər və Huqenotlar arasında ilk rəsmi sülh müqaviləsi imzalandı (1563).

Kadis konstitusiyası: İspaniya tarixində xalqın suverenliyini və söz azadlığını özündə əks etdirən ilk liberal konstitusiya Kadis şəhərində qəbul edildi (1812).

Bank soyğunçuluğu: Amerika Birləşmiş Ştatları tarixində qeydə alınmış ilk rəsmi və böyük bank soyğunu Nyu-York şəhərindəki "City Bank"da baş verdi (1831).

Nankin şəhərinin alınması: Çində qanlı Taypin üsyanının gedişində üsyançılar Nankin şəhərini ələ keçirərək oranı öz dövlətlərinin paytaxtı elan etdilər (1853).

Təkamül nəzəriyyəsi ərəfəsi: Çarlz Darvin özünün məşhur "Təbii seçmə yolu ilə növlərin mənşəyi" əsərinin əsasını təşkil edəcək qeydlərini alim dostları ilə bölüşdü (1859).

Məclis i Məbusanın açılması: Osmanlı imperiyasının və bütövlükdə Yaxın Şərqin tarixində ilk demokratik parlament olan Məclis-i Məbusan rəsmi mərasimlə fəaliyyətə başladı (1877).

Kinematoqrafiyanın doğuşu: Fransız ixtiraçıları olan Lümyer qardaşları yeni patentləşdirdikləri kinematoqraf cihazı ilə tarixdə ilk dəfə olaraq fabrik işçilərinin çıxışını lentə aldılar (1895).

Plutonun fotoşəkli: Amerikalı astronomlar hələ rəsmən kəşf edilməmiş Pluton planetinin ilk bulanıq fotoşəklini çəkdilər, lakin o zaman onun planet olduğunu bilmirdilər (1915).

Saat qurşaqları aktı: Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi qatar hərəkətini tənzimləmək və enerjiyə qənaət etmək üçün rəsmən "Yay vaxtına keçid" və standart saat qurşaqları qanununu təsdiqlədi (1918).

Kordova üsyanı: Argentinanın Kordova şəhərində tələbələr tərəfindən ali təhsil islahatları tələbi ilə başlayan və bütün Latın Amerikasına yayılan kütləvi üsyanlar başladı (1918).

Versal müqaviləsinin rədd edilməsi: Amerika Birləşmiş Ştatları Senatı Prezident Vudro Vilsonun qurduğu Millətlər Cəmiyyətinə qatılmamaq qərarı verərək Versal müqaviləsini ikinci dəfə rədd etdi (1920).

Sovet ordusunun Qafqazda irəliləməsi: Qırmızı Ordu qüvvələri Qafqazı işğal etmək üçün Yekaterinodar (indiki Krasnodar) istiqamətində ağqvardiyaçılara qarşı genişmiqyaslı hücuma başladı (1920).

Nevadada qumarın qanuniləşməsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nevada ştatında iqtisadi böhrandan çıxmaq üçün qumar oyunları və kazinolar rəsmən qanuniləşdirildi (1931).

Sidney Limanı Körpüsü: Avstraliyanın simvollarından biri olan və illərlə inşası davam edən nəhəng Sidney Limanı Körpüsünün rəsmi açılış mərasimi keçirildi (1932).

Hitlerin Neron əmri: İkinci Dünya Müharibəsinin son günlərində Adolf Hitler məğlubiyyəti qəbul edərək Almaniyanın bütün sənaye, rabitə və nəqliyyat infrastrukturunun məhv edilməsi barədə xüsusi "Neron əmrini" verdi (1945).

Sovet və Türkiyə paktının ləğvi: Sovet İttifaqı rəhbərliyi Türkiyə Respublikası ilə əvvəllər imzalanmış hücum etməmək və bitərəflik paktını birtərəfli qaydada ləğv edəcəyini rəsmən elan etdi (1945).

Franklin gəmisinin vurulması: Amerika Birləşmiş Ştatları Hərbi Dəniz Qüvvələrinə məxsus "USS Franklin" aviadaşıyıcısı Yaponiya sahillərində qırıcı tərəfindən vuruldu, 700-dən çox dənizçi həlak oldu (1945).

Fransanın dənizaşırı departamentləri: Qviana, Qvadelupa, Martinika və Reyunyon adaları müstəmləkə statusundan çıxarılaraq rəsmən Fransanın dənizaşırı departamentlərinə çevrildi (1946).

Oskarın ilk canlı yayımı: Dünyanın ən nüfuzlu kino mükafatı olan 25-ci Oskar mükafatlandırma mərasimi tarixdə ilk dəfə olaraq televiziya vasitəsilə canlı yayımlandı (1953).

İlk televiziya musiqi proqramı: Amerika Birləşmiş Ştatlarında televiziya tarixinin ilk xüsusi musiqi proqramı yayımlandı və bu, əyləncə sənayesində yeni bir era başlatdı (1954).

London planetariumunun açılışı: Böyük Britaniyanın paytaxtı Londonda kosmos həvəskarları üçün nəzərdə tutulmuş ilk böyük planetarium istifadəyə verildi (1958).

Əlcəzair müharibəsinin sonu: Fransa və Əlcəzair müstəqillik hərəkatı arasında imzalanan Evian sazişi rəsmən qüvvəyə mindi və illərlə davam edən qanlı müharibədə atəşkəs elan olundu (1962).

İndoneziyada neftin milliləşməsi ərəfəsi: İndoneziya rəhbərliyi ölkədəki xarici neft şirkətlərinin fəaliyyətini məhdudlaşdıraraq milli neft şirkətlərinin inkişafına dair rəsmi qərar qəbul etdi (1965).

Erfurt görüşü: Soyuq müharibə dövründə ilk dəfə olaraq Qərbi Almaniya kansleri Villi Brandt və Şərqi Almaniya rəhbəri Villi Ştof Erfurt şəhərində tarixi görüş keçirdilər (1970).

Konqo prezidentinin qətli: Konqo Respublikasının dövlət başçısı Marian Nquabi paytaxt Brazzavildə öz iqamətgahında silahlı sui-qəsd nəticəsində qətlə yetirildi (1977).

Amerika Birləşmiş Ştatları Nümayəndələr Palatasının yayımı: Şəffaflığı təmin etmək məqsədilə Konqresin Nümayəndələr Palatasının iclasları tarixdə ilk dəfə olaraq "C-SPAN" şəbəkəsi vasitəsilə canlı yayımlanmağa başladı (1979).

Kolumbiya kosmik gəmisinin faciəsi sınaqları: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Space Shuttle Columbia" kosmik gəmisinin yerüstü sınaqları zamanı baş verən bədbəxt hadisə nəticəsində bir neçə texnik həyatını itirdi (1981).

Folklend müharibəsi ərəfəsi: Argentina hərbi qüvvələrinə məxsus işçilər qrupu qanunsuz olaraq Böyük Britaniyanın nəzarətində olan Cənubi Corciya adasına çıxaraq müharibənin ilk qığılcımını yaratdılar (1982).

Taba yarımadasının geri qaytarılması: Sülh müqaviləsi çərçivəsində İsrail hərbi qüvvələri işğal etdikləri Taba yarımadasını rəsmən Misir hökumətinin nəzarətinə qaytardı (1989).

Sovet İttifaqından imtina: Sovet İttifaqı Ali Soveti Latviya Respublikasının qəbul etdiyi dövlət müstəqilliyi haqqında bəyannaməni tanımaqdan rəsmən imtina etdiyini açıqladı (1990).

Yekaterinburq toqquşması: Rusiya Federasiyası daxilində iqtisadi çöküşə qarşı müxtəlif bölgələrdə, xüsusən Yekaterinburqda kütləvi xalq etirazları başladı (1992).

Bakı metrosunda dəhşətli terror: Azərbaycan Respublikasının paytaxtı Bakıda erməni xüsusi xidmət orqanları tərəfindən metropolitenin "20 Yanvar" stansiyasında qatara yerləşdirilmiş saatlı bombanın partlaması nəticəsində 14 nəfər həlak oldu, 49 nəfər ağır yaralandı (1994).

Sarayevonun təhvil verilməsi: Deyton sülh sazişinin şərtlərinə əsasən, Serbiya hərbi qüvvələri Sarayevo şəhərinin ətraf ərazilərindən çəkilərək nəzarəti rəsmən Bosniya və Herseqovina hökumətinə verdi (1996).

Zimbabvenin Birlikdən xaric edilməsi: Robert Muqabenin rəhbərlik etdiyi Zimbabve hökuməti seçki saxtakarlıqları və insan hüquqları pozuntularına görə rəsmən Millətlər Birliyindən xaric edildi (2002).

İraq müharibəsinin başlaması: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Corc Buşun əmri ilə Səddam Hüseyn rejimini devirmək üçün "İraqa Azadlıq" (Operation Iraqi Freedom) əməliyyatı başladı və Bağdad ağır bombardman edildi (2003).

Mahmud Abbasın Baş nazirliyi: Fələstin Muxtariyyətinin rəhbəri Yasir Ərəfat beynəlxalq təzyiqlər altında Mahmud Abbası rəsmən Fələstin hökumətinin Baş naziri təyin etdi (2003).

Tayvan prezidentinə sui-qəsd cəhdi: Tayvan prezidenti Çen Şuy-byan və vitse-prezidenti seçki kampaniyası zamanı mitinqdə güllələnərək yaralandılar (2004).

Baltikyanı ölkələrin Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatına qəbulu: Estoniya, Latviya və Litvanın hərbi ittifaqa tamhüquqlu üzvlüyü rəsmən təsdiqləndi və Rusiya sərhədlərində yeni geosiyasi vəziyyət yarandı (2004).

Kemerovo mədən partlayışı: Rusiya Federasiyasının Kemerovo vilayətində yerləşən Ulyanovskaya kömür mədənində baş verən metan qazı partlayışında 110 şaxtaçı həyatını itirdi (2007).

Qara dəlik kəşfi: Dünya astronomları qara dəliklərin partlaması və kosmik radiasiya yayması barədə yeni nəzəriyyəni sübut edən vizual faktları rəsmən ictimaiyyətə təqdim etdilər (2008).

Liviyaya beynəlxalq hərbi müdaxilə: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 1973 saylı qətnaməsinə əsasən, Fransa və müttəfiq hərbi hava qüvvələri Müəmmər Qəddafi rejiminə qarşı "Harmattan" hərbi əməliyyatını başlatdılar (2011).

İraqda silsilə terror aktları: İraq müharibəsinin başlanmasının onuncu ildönümü ərəfəsində Bağdad və digər mərkəzi şəhərlərdə şiə məhəllələrini hədəf alan silsilə partlayışlarda 65 nəfər qətlə yetirildi (2013).

İstanbul İstiqlal caddəsi terroru: Türkiyənin ən turistik və qələbəlik məkanlarından olan İstanbulun İstiqlal caddəsində İŞİD terrorçusu tərəfindən törədilən kamikadze partlayışı nəticəsində əcnəbi turistlər həlak oldu (2016).

Flydubai təyyarə qəzası: Dubaydan Rusiyanın Rostov-na-Donu şəhərinə uçan "Flydubai" aviaşirkətinə məxsus sərnişin təyyarəsi pis hava şəraitində eniş edərkən yerə çırpıldı, 62 nəfər həlak oldu (2016).

Sonuncu ağ kərgədanın ölümü: Keniyadakı xüsusi qoruqda yaşayan dünyanın sonuncu erkək şimal ağ kərgədanı olan "Sudan" öldü və bu nadir növün nəsli rəsmən tükənmək təhlükəsi ilə üz-üzə qaldı (2018).

Nursultan Nazarbayevin istefası: Qazaxıstan Respublikasının qurucu rəhbəri və birinci prezidenti Nursultan Nazarbayev 30 illik hakimiyyətdən sonra gözlənilmədən rəsmən istefa verdiyini elan etdi (2019).

İtaliyada koronavirus fəlakətinin zirvəsi: COVID-19 pandemiyasının tüğyan etdiyi İtaliyada koronavirus qurbanlarının ümumi sayı Çin Xalq Respublikasındakı rəsmi rəqəmləri keçərək Avropanı virusun qlobal mərkəzinə çevirdi (2020).

Tanzaniyada qadın prezident: Tanzaniya prezidenti Con Maqufulinin vəfatından dərhal sonra vitse-prezident Samia Suluhu Həsən ölkə tarixinin ilk qadın prezidenti olaraq rəsmən and içdi (2021).

Mariupolda humanitar dəhlizin vurulması: Rusiya-Ukrayna müharibəsində Ukraynanın mühasirədə olan Mariupol şəhərindən mülki vətəndaşların çıxması üçün nəzərdə tutulmuş humanitar dəhlizlər Rusiya ordusu tərəfindən ağır artilleriya atəşinə tutuldu (2022).

Avropa İttifaqının enerji sanksiyaları: Avropa İttifaqı rəhbərliyi Rusiya Federasiyasına qarşı enerji asılılığını azaltmaq və iqtisadi təzyiqi artırmaq üçün qlobal təchizat zəncirini dəyişən yeni sanksiyalar paketini qüvvəyə mindirdi (2022).

Ekvador və Peruda zəlzələ: Cənubi Amerikanın Ekvador və Peru sahillərində baş verən güclü zəlzələ nəticəsində onlarla insan həlak oldu, yüzlərlə bina və tarixi abidə uçdu (2023).

Credit Suisse bank böhranı: Qlobal iqtisadiyyatda şok yaradan İsveçrənin ən böyük maliyyə qurumlarından biri olan "Credit Suisse" bankının rəqibi "UBS" tərəfindən təcili satın alınması prosesinə başlandı (2023).

Qəzzada humanitar yardım faciəsi: Qəzza zolağında davam edən hərbi əməliyyatlar zamanı beynəlxalq humanitar yardım mərkəzinə endirilən hava zərbələri nəticəsində kütləvi insan tələfatı baş verdi (2024).

Vladimir Putinin qələbəsinin rəsmiləşməsi: Rusiya Federasiyasında keçirilən və beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən şəffaflığı qəbul edilməyən prezident seçkilərində Vladimir Putinin rekord səslə yenidən prezident seçildiyi rəsmən elan olundu (2024).

Honkonqda milli təhlükəsizlik qanunu: Çin Xalq Respublikasının təzyiqi altında Honkonq parlamenti demokratik azadlıqları daha da məhdudlaşdıran "Maddə 23" adlı yeni və sərt milli təhlükəsizlik qanununu qəbul etdi (2024).

Kəşmir sərhədində toqquşmalar: Hindistan və Pakistan arasında Kəşmir bölgəsindəki təmas xəttində ağır artilleriyadan istifadə etməklə yeni və şiddətli hərbi toqquşmalar qeydə alındı (2024).

Avropa Mərkəzi Bankının faiz qərarı: Avropa Mərkəzi Bankı qitədə inflyasiya ilə mübarizəni davam etdirmək çərçivəsində faiz dərəcələrini uzun müddət ərzində eyni və sabit səviyyədə saxlamaq barədə rəsmi qərar verdi (2024).

Seneqal seçki kampaniyasının başlanması: Seneqalda tətbiq edilən ümumi amnistiya nəticəsində həbsdən buraxılan müxalifət liderləri paytaxt Dakarda kütləvi mitinqlərlə prezident seçkiləri kampaniyasına rəsmən start verdilər (2024).

Qırmızı dənizdə xarici gəmiyə zərbə: Yəməndəki Husilər Qırmızı dənizdə naviqasiya edən beynəlxalq xarici ticarət gəmisinə növbəti dəfə ballistik raketlə birbaşa zərbə endirərək qlobal yükdaşımalara zərər vurdu (2024).

Kosmik Qüvvələrin silah sınağı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kosmik Qüvvələri orbitdəki peykləri zərərsizləşdirmək gücünə malik olan yeni nəsil peyk əleyhinə silah sistemlərinin sınaqlarını uğurla başa vurduğunu bildirdi (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Prezidentin Novruz təbriki: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev işğaldan azad edilmiş ərazilərdən, xüsusən Xankəndi şəhərindən xalqa rəsmi Novruz təbriki ünvanlayaraq ölkənin tam suverenliyini bir daha bəyan etdi (2024).

Müdafiə sənayesi investisiyaları: Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Sənayesi Nazirliyi tərəfindən yeni nəsil pilotsuz uçuş aparatlarının ölkə daxilində kütləvi istehsalını nəzərdə tutan rəsmi dövlət sifarişi təsdiqləndi (2024).

Azərbaycan və Avropa İttifaqı yaşıl dialoqu: Bakı şəhərində hökumət nümayəndələri və Avropa İttifaqı rəsmilərinin iştirakı ilə iqlim dəyişikliyinə qarşı mübarizə və Qarabağda Yaşıl Enerji Zonasının inkişafına dair ortaq fəaliyyət planı rəsmiləşdirildi (2025).

Mərkəzi Bankın inflyasiya qərarı: Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı daxili bazarda makroiqtisadi sabitliyi qorumaq məqsədilə uçot dərəcəsini və faiz dəhlizinin parametrlərini rəsmən sabit saxladığını elan etdi (2025).