BAKI,VOA
Tarix bu gün qlobal müharibələrin yeni mərhələyə keçdiyi, müstəqillik bəyannamələrinin verildiyi və böyük siyasi istefaların yaşandığı gündür. 6 mart – Xocalı soyqırımının ağır fəsadları və xalqın kütləvi etirazları fonunda Azərbaycan Respublikasının ilk Prezidenti Ayaz Mütəllibovun rəsmən istefa verdiyi (1992) tarixi gündür. Qlobal siyasətdə isə bu gün Ukraynanın parçalanmasının başlanğıcı sayılan, Krım parlamentinin qondarma Rusiyaya birləşmək qərarını verdiyi (2014) və İkinci Dünya Müharibəsində Amerika Birləşmiş Ştatları ordusunun Almaniyanın Köln şəhərini işğal etdiyi (1945) tarixdir. Yaxın Şərq və Afrika tarixində isə Qananın Böyük Britaniyadan müstəqilliyini elan etdiyi (1957) və İranla İraq arasında sərhəd mübahisələrini həll edən tarixi Əlcəzair müqaviləsinin imzalandığı (1975) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə 6 mart azad edilmiş Xocalı ərazisində erməni vəhşiliklərinin faktlarla (kütləvi məzarlıqlar) dünya ictimaiyyətinə çatdırıldığı rəsmi bir təqvimdir. "Real Madrid" futbol klubunun yaranmasından Romanovlar sülaləsinin 300 illiyinə qədər – www.voa.az 6 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.
Maqellanın kəşfi: Portuqaliyalı dənizçi Ferdinand Maqellan dünya ətrafında səyahəti zamanı Sakit okeanda Quam adasını kəşf etdi (1521).
Amerika Birləşmiş Ştatlarında hərbi məktəb: Amerika Birləşmiş Ştatları ordusunun ən nüfuzlu təhsil ocağı olan Vest Poynt (West Point) hərbi akademiyası Nyu-Yorkda yaradıldı (1802).
Alamo döyüşünün sonu: Texas inqilabında mühüm rol oynayan Alamo kilsəsinin qanlı mühasirəsi başa çatdı, Meksika ordusu qələbə çaldı (1836).
Cüzeppe Verdinin premyerası: Venesiyada məşhur italyan bəstəkarı Cüzeppe Verdinin şah əsərlərindən olan "Traviata" operasının ilk tamaşası keçirildi (1853).
Mendeleyevin cədvəli: Rus kimyaçısı Dmitri Mendeleyevin hazırladığı kimyəvi elementlərin ilk dövri cədvəli Rusiya Kimya Cəmiyyətinə təqdim edildi (1869).
Serbiya krallığı: Milan Obrenoviç Serbiya knyazlığını ləğv edərək ölkəni krallıq, özünü isə rəsmən kral elan etdi (1882).
Bayer və Aspirin: Almaniyanın "Bayer" əczaçılıq şirkəti dünyada ən çox istifadə ediləcək dərmanlardan biri olan "Aspirin"i rəsmi ticarət markası kimi qeydiyyatdan keçirdi (1899).
Real Madridin yaranması: İspaniyanın paytaxtında bu gün dünyanın ən məşhur futbol komandalarından biri olan "Real Madrid" klubu təsis edildi (1902).
Yanya şəhərinin itirilməsi: Birinci Balkan müharibəsi zamanı Yunanıstan ordusu Yanya şəhərini Osmanlı imperiyasından ələ keçirdi (1913).
Rusiya imperiyasının yubileyi: Romanovlar sülaləsinin Rusiya taxt-tacında 300 illik yubileyi bütün imperiyada, o cümlədən Bakıda kütləvi şəkildə qeyd olundu (1913).
Suriya krallığının elanı: Dəməşqdə toplanan Suriya Milli Konqresi Suriyanın müstəqil krallıq olduğunu elan edərək Feysəl ibn Hüseyni kral seçdi (1920).
Amerika Birləşmiş Ştatlarında qida dondurulması: İxtiraçı Klarens Bördsay ilk dəfə sənaye miqyasında qidaların sürətli dondurulması texnologiyasını tətbiq edərək satışa çıxardı (1930).
Böyük Depressiya bank tətili: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Franklin Ruzvelt çökən bank sistemini xilas etmək üçün milli "bank tətili" elan edərək bütün maliyyə qurumlarını müvəqqəti bağladı (1933).
Köln şəhərinin alınması: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində Amerika Birləşmiş Ştatları ordusu Almaniyanın strateji və sənaye baxımından mühüm Köln şəhərini işğal etdi (1945).
Vyetnamın muxtariyyəti: Fransa və Ho Şi Min arasında imzalanan diplomatik müqaviləyə əsasən, Fransa Vyetnamın Hind-Çin federasiyası çərçivəsində muxtar dövlət olduğunu tanıdı (1946).
Sovet İttifaqında hakimiyyət dəyişikliyi: İosif Stalinin ölümündən bir gün sonra Georgi Malenkov Sovet İttifaqı Nazirlər Sovetinin sədri və dövlətin yeni rəhbəri təyin edildi (1953).
Qananın müstəqilliyi: Qana Böyük Britaniyadan müstəqilliyini elan edərək Afrikada müstəmləkəçilikdən azad olan ilk sub-sahara ölkəsi oldu (1957).
İsrail qüvvələrinin çəkilməsi: Süveyş böhranından sonra beynəlxalq təzyiqlər nəticəsində İsrail ordusu Qəzza zolağı və Tiran boğazından tamamilə geri çəkildi (1957).
Məhəmməd Əli adının qəbulu: Əfsanəvi boksçu Kassius Kley İslamı qəbul etdikdən sonra adını rəsmən Məhəmməd Əli olaraq dəyişdirdiyini bütün dünyaya elan etdi (1964).
Kiprdə sülhməramlı missiya: Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Kiprdəki yunan və türk icmaları arasında qanlı toqquşmaların qarşısını almaq üçün adaya təcili sülhməramlı qüvvələr göndərmək qərarı verdi (1964).
Svetlana Alliluyevanın qaçışı: İosif Stalinin qızı Svetlana Alliluyeva Hindistandakı Amerika Birləşmiş Ştatları səfirliyinə sığınaraq siyasi sığınacaq istədi və Qərbə qaçdı (1967).
Əlcəzair müqaviləsi: İran və İraq arasında Şəttül-Ərəb su yolu ilə bağlı uzunmüddətli sərhəd mübahisələrini həll edən tarixi Əlcəzair razılaşması imzalandı (1975).
Uolter Kronkaytın gedişi: Məşhur amerikalı telejurnalist Uolter Kronkayt 19 illik fəaliyyətdən sonra "CBS Evening News" proqramından təqaüdə çıxdığını elan etdi (1981).
Avropada Kollektiv Təhlükəsizlik Şurası: Soyuq müharibənin sonlarında Avropada yeni təhlükəsizlik memarlığı çərçivəsində tərksilah danışıqları Vyanada rəsmən başladı (1989).
Estoniyada kommunizmin çöküşü: Estoniya Sovet Sosialist Respublikasında qeyri-kommunist qüvvələr onilliklər sonra ilk dəfə parlament seçkilərində çoxpartiyalı sistemlə iştirak etdi (1990).
Ayaz Mütəllibovun istefası: Xocalı soyqırımından sonra xalqın kütləvi qəzəbi və Ali Sovetin qarşısındakı kütləvi mitinqlər fonunda Azərbaycan Respublikasının ilk Prezidenti Ayaz Mütəllibov rəsmən istefa verdi (1992).
Kompüterlərdə Michelangelo virusu: Qlobal miqyasda kompüter sistemlərinə zərər vuran "Michelangelo" virusu aktivləşərək minlərlə kompüterin yaddaşını sildi (1992).
Sarayevo mühasirəsinin başlanğıcı: Bosniya müharibəsi ərəfəsində paytaxt Sarayevo şəhərində ilk mülki qurbanlar və Serbiya hərbi qüvvələri ilə qarşıdurmalar qeydə alındı (1992).
Yəməndə parlament seçkiləri: Yəmən Respublikasında Şimal və Cənubun birləşməsindən sonra ilk dəfə olaraq kütləvi parlament seçkiləri keçirildi (1993).
Kosovoda qırğın: Serbiya xüsusi təyinatlı qüvvələri Prekaz kəndinə ağır hücum edərək Kosovo Azadlıq Ordusunun liderlərindən Adem Yaşari və onlarla ailə üzvünü qətlə yetirdi (1998).
İsrail-Fələstin danışıqları dayandırıldı: Fələstin ərazilərində artan gərginlik və qarşılıqlı hücumlar səbəbindən Yaxın Şərq sülh prosesi yenidən dalana dirəndi (1999).
Hindistanda dini iğtişaşlar: Hindistanın Qucarat əyalətində hindular və müsəlmanlar arasında baş verən şiddətli toqquşmalarda yüzlərlə insan həlak oldu (2002).
Kosmosa Rosetta missiyası: Avropa Kosmik Agentliyinin "Rosetta" kosmik aparatı kometləri araşdırmaq məqsədilə fəzaya buraxıldıqdan dərhal sonra Yerə ilk siqnallarını göndərdi (2004).
İraqda silsilə partlayışlar: Aşura günü qırğınlarından dərhal sonra İraqda təhlükəsizlik vəziyyəti tamamilə nəzarətdən çıxdı və yeni kütləvi terror aktları baş verdi (2004).
NASA-nın Kepler teleskopu: Amerika Birləşmiş Ştatlarının kosmik agentliyi (NASA) Yerə bənzər planetləri kəşf etmək üçün "Kepler" kosmik teleskopunu uğurla orbitə çıxardı (2009).
Rusiyanın Krımı işğal qərarı: Ukraynanın Krım yarımadasındakı qondarma parlament yarımadanın Rusiya Federasiyasına birləşdirilməsi barədə səsvermə keçirərək işğalı rəsmiləşdirməyə çalışdı (2014).
Suriya vəhşətləri Birləşmiş Millətlər Təşkilatı: Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Suriyada davam edən vətəndaş müharibəsində evsiz qalanların və qaçqınların sayının on milyonu keçdiyini elan etdi (2014).
İraqda qədim şəhərin məhvi: İŞİD terror qruplaşması İraqın qədim Assuriya şəhəri olan Nimrudu ağır texnika və partlayıcılarla yerlə-yeksan etməyə başladı (2015).
Amerika Birləşmiş Ştatlarında səyahət qadağası: Prezident Donald Tramp bir sıra əsasən müsəlman ölkələrindən Amerika Birləşmiş Ştatlarına girişi məhdudlaşdıran yenilənmiş icraedici fərman imzaladı (2017).
Rusiyanın hərbi təyyarə qəzası: Rusiyaya məxsus "An-26" hərbi nəqliyyat təyyarəsi Suriyanın Xmeymim bazasına enərkən qəzaya uğradı, göyərtədəki 39 hərbçi həlak oldu (2018).
Avropada koronavirus həyəcanı: İtaliyada koronavirus qurbanlarının sayının kəskin artması nəticəsində İtaliya hökuməti ölkə miqyasında sərt karantin tədbirlərini qüvvəyə mindirdi (2020).
Papa Fransiskin İraq səfəri tarixi görüş: Roma Papası Fransisk İraqın Nəcəf şəhərində şiələrin ali dini lideri Ayətullah Əli Sistani ilə tarixi dialoq görüşü keçirdi (2021).
Rusiya-Ukrayna müharibəsində Mariupol böhranı: Rusiya ordusunun kəskin bombardmanları səbəbindən Mariupol şəhərində elan edilmiş müvəqqəti atəşkəs pozuldu, mülki əhalinin təxliyəsi dayandırıldı (2022).
Cənubi Koreyada meşə yanğınları: Cənubi Koreyanın şərq sahilində baş verən nəhəng və sürətlə yayılan meşə yanğınları səbəbindən minlərlə insan təxliyə edildi (2022).
Avstraliyada dağıdıcı daşqınlar: Avstraliyanın Yeni Cənubi Uels və Kvinslend ştatlarında yağan rekord miqdarda yağışlar nəticəsində yaranan daşqınlarda onlarla insan həyatını itirdi (2022).
Yunanıstanda Baş nazirin üzr istəməsi: Yunanıstanın baş naziri Kiriakos Mitsotakis onlarla insanın öldüyü qatar qəzasına görə ictimaiyyətdən və qurbanların ailələrindən rəsmən üzr istədi (2023).
Gürcüstanda kütləvi etirazlar: Gürcüstanın paytaxtı Tbilisidə parlamentin qəbul etməyə çalışdığı "Xarici agentlər haqqında" qanuna qarşı on minlərlə insanın iştirak etdiyi böyük etirazlar başladı (2023).
Fələstində İordan çayının qərb sahilində basqınlar: İsrail hərbi qüvvələri İordan çayının qərb sahilində Cenin qaçqın düşərgəsinə basqın edərək fələstinli yaraqlılarla toqquşdu (2024).
Sudan vətəndaş müharibəsi humanitar çağırış: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ümumdünya Ərzaq Proqramı Sudanda davam edən döyüşlər səbəbindən əhalinin kütləvi aclıqla üz-üzə qaldığını rəsmən elan etdi (2024).
Haitidə beynəlxalq hava limanının bağlanması: Haiti paytaxtında silahlı qruplaşmaların nəzarəti ələ keçirmək cəhdləri səbəbindən beynəlxalq hava limanı uçuşları tam dayandırdı (2024).
Pakistanda yeni prezident hazırlığı: Pakistan parlamenti ölkədəki siyasi böhrandan sonra Asif Əli Zərdarini yeni prezident olaraq seçmək üçün rəsmi səsvermə cədvəlini açıqladı (2024).
Fransada pensiya islahatı etirazlarının davamı: Fransa daxilində nəqliyyat işçiləri və dövlət qulluqçuları pensiya islahatlarına qarşı yeni tətil dalğasına qatıldılar (2024).
Çin Xalq Respublika iqtisadi inkişaf planı: Pekində keçirilən Milli Xalq Konqresində rəsmi olaraq ölkənin iqtisadi böyümə hədəfi və yeni hərbi büdcə təsdiqləndi (2024).
Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)
Xocalı məzarlıqlarının ifşası: Azərbaycan Respublikasının Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyası azad edilmiş Xocalı ərazisində kütləvi məzarlıqların aşkarlanması barədə beynəlxalq ictimaiyyətə rəsmi hesabat təqdim etdi (2024).
Rusiya ilə diplomatik görüş: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması üzrə xüsusi nümayəndəsini Bakıda rəsmən qəbul etdi (2024).
Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə enerji sazişi: Bakı şəhərində Azərbaycan və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (Masdar şirkəti) arasında külək və günəş enerjisi stansiyalarının inşasını nəzərdə tutan genişmiqyaslı investisiya müqaviləsi imzalandı (2025).
Rəqəmsal gömrük sisteminin təsdiqi: Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti sərhəd-keçid məntəqələrində yükdaşımaların sürətləndirilməsi üçün yeni rəqəmsal gömrük platformasının tam tətbiqini qərara aldı (2025).