BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal miqyaslı diplomatik zəfərlərə, hərbi qarşıdurmalara və yeni müstəqillik bəyannamələrinə şahidlik edib. 2 mart – müstəqil Azərbaycan Respublikasının, eləcə də digər Türk dövlətlərinin (Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan) Birləşmiş Millətlər Təşkilatına tamhüquqlu üzv qəbul edildiyi (1992) ən qürurverici və tarixi gündür. Yaxın Şərq və ərəb dünyasında isə bu gün Mərakeşin Fransadan müstəqilliyini elan etdiyi (1956) və Liviya diktatoru Müəmmər Qəddafinin ölkənin adını rəsmən Liviya Ərəb Xalq Cəmahiriyyəsi olaraq dəyişdirdiyi (1977) tarixdir. Qlobal arenada Sovet İttifaqı və Çin arasında qanlı Damanski adası toqquşmasının (1969) başladığı, İraqda Aşura günü dəhşətli terror aktlarının (2004) baş verdiyi və Amerikanın "Pioneer 10" aparatının Yupiterə fəzaya buraxıldığı (1972) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə dövlət rəhbərliyinin Cənub Qaz Dəhlizi və iqtisadi inkişafla bağlı yeni rəsmi qərarlar verdiyi bir təqvimdir. Rusiya imperatoru I Nikolayın ölümündən Vilt Çemberlenin tarixi rekorduna qədər – www.voa.az 2 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Vasko da Qamanın səyahəti: Portuqaliyalı dənizçi və kəşfiyyatçı Vasko da Qama Afrikanın şərq sahilindəki Mozambik adasına çataraq Hindistana dəniz yolunun kəşfini sürətləndirdi (1498).

Rusiya imperatorunun ölümü: Rusiya imperatoru I Nikolay Krım müharibəsindəki ağır məğlubiyyətlər fonunda vəfat etdi və yerinə II Aleksandr taxta çıxdı (1855).

Qul ticarətinin qadağan edilməsi: Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi Afrikadan Amerikaya qul gətirilməsini tamamilə qadağan edən tarixi qanun qəbul etdi (1807).

Seylonun ilhaqı: Böyük Britaniya Hind okeanındakı Seylon (indiki Şri-Lanka) krallığını rəsmən ilhaq etdi (1815).

Texasın müstəqilliyi: Amerika Birləşmiş Ştatlarında köçkünlər tərəfindən idarə olunan Texas Respublikası Meksikadan rəsmən müstəqilliyini elan etdi (1836).

Kraliçaya sui-qəsd cəhdi: Böyük Britaniya kraliçası Viktoriyaya qarşı Roderik Maklin tərəfindən uğursuz sui-qəsd cəhdi həyata keçirildi (1882).

Kubanın müstəqilliyi üçün şərt: Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi Kubanın müstəqilliyinə zəmanət verən, lakin Amerikanın müdaxilə hüququnu saxlayan Platt düzəlişini təsdiqlədi (1901).

Qadınlar üçün ilk otel: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York şəhərində yalnız qadınların qalması üçün nəzərdə tutulmuş tarixi "Martha Washington" oteli açıldı (1903).

Rusiya imperatorunun taxtdan imtinası: Fevral inqilabının gedişində Rusiya imperatoru II Nikolay taxtdan əl çəkdi (Yuli təqvimi ilə 2 mart, Qriqorian təqvimi ilə 15 mart) (1917).

Kommunist İnternasionalı: Sovet Rusiyasının paytaxtı Moskvada dünya kommunist hərəkatını birləşdirən Kommunist İnternasionalının (Komintern) birinci konqresi açıldı (1919).

Duz yürüşünün başlanğıcı: Hindistanın azadlıq lideri Mahatma Qandi İngiltərənin duz monopoliyasına qarşı etiraz məktubu yazaraq məşhur vətəndaş itaətsizliyi kampaniyasını başlatdı (1930).

Sovet liderinin doğumu: Sovet İttifaqının sonuncu rəhbəri və "Yenidənqurma" siyasətinin memarı Mixail Qorbaçov dünyaya gəldi (1931).

Kinematoqrafiyada "King Kong" inqilabı: Nyu-Yorkda xüsusi effektləri ilə kino tarixində inqilab edən orijinal "King Kong" filminin möhtəşəm premyerası keçirildi (1933).

Yeni Roma Papası: Katolik kilsəsinin rəhbəri olaraq Kardinal Eugenio Pacelli seçildi və o, XII Piy adını götürdü (1939).

Alman qoşunları Bolqarıstanda: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində Nasist Almaniyasının qüvvələri müttəfiqi olan Bolqarıstan ərazisinə rəsmən daxil oldu (1941).

Bismark dənizi döyüşü: İkinci Dünya Müharibəsində Amerika Birləşmiş Ştatları və Avstraliya hərbi hava qüvvələri Yeni Qvineya sahillərində Yaponiya donanmasını darmadağın etdi (1943).

Vyetnamda yeni prezident: Vyetnamın azadlıq lideri Ho Şi Min Şimali Vyetnamın rəsmi prezidenti seçildi (1946).

Dünya ətrafında dayanmadan uçuş: Amerika Birləşmiş Ştatlarına məxsus "Lucky Lady II" adlı B-50 bombardmançı təyyarəsi havada yanacaq doldurularaq yerə enmədən dünya ətrafında dövrə vuran ilk təyyarə oldu (1949).

Oskar mükafatları televiziyada: Kino sənayesinin ən nüfuzlu tədbiri olan Akademiya Mükafatları (Oskar) mərasimi ilk dəfə olaraq canlı televiziya yayımına çıxdı (1953).

Mərakeşin müstəqilliyi: Parisdə imzalanan Fransa-Mərakeş bəyannaməsi ilə Mərakeş uzun sürən protektoratlıqdan sonra rəsmən tam müstəqil dövlət oldu (1956).

Yəmən konfederasiyaya qoşuldu: Yəmən krallığı Misir və Suriyanın yaratdığı Birləşmiş Ərəb Respublikasına qoşularaq qısa müddətli "Birləşmiş Ərəb Dövlətləri" konfederasiyasını formalaşdırdı (1958).

Birmada hərbi çevriliş: Birmada (indiki Myanma) general Ne Vin hərbi çevriliş edərək hakimiyyəti ələ keçirdi və uzunmüddətli diktatura qurdu (1962).

Basketbolda tarixi rekord: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Basketbol Assosiasiyasında (NBA) Vilt Çemberlen bir oyunda 100 xal toplayaraq qırılmaz tarixi rekord qırdı (1962).

Rolling Thunder əməliyyatı: Amerika Birləşmiş Ştatları Hərbi Hava Qüvvələri Vyetnam müharibəsi çərçivəsində Şimali Vyetnamı kütləvi bombardman edən əməliyyata başladı (1965).

Damanski adası toqquşması: Ussuri çayı üzərindəki Damanski adasında Çin və Sovet İttifaqı sərhədçiləri arasında qanlı toqquşmalar başladı və iki dövləti müharibənin astanasına gətirdi (1969).

Zimbabvenin respublika elanı: Rodeziya (indiki Zimbabve) Böyük Britaniyadan tam müstəqil və suveren respublika olduğunu rəsmən elan etdi (1970).

Kosmosa Yupiter missiyası: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Pioneer 10" kosmik aparatı Yupiteri öyrənmək və Günəş sistemini tərk etmək məqsədilə fəzaya buraxıldı (1972).

Vyetnam sülh konfransı: Parisdə Vyetnam müharibəsinin yekunlarına və Amerikanın geri çəkilməsinə dair beynəlxalq sülh konfransı başa çatdı (1973).

Türkiyə televiziyasında rəngli yayım: Türkiyə Radio və Televiziya Qurumu (TRT) tamaşaçılara ilk dəfə olaraq sınaq məqsədilə rəngli yayım təqdim etdi (1974).

Liviya Ərəb Xalq Cəmahiriyyəsi: Liviya diktatoru Müəmmər Qəddafi rəsmi qərarla ölkənin adını dəyişdirərək onu "Cəmahiriyyə" (Xalqın dövləti) elan etdi (1977).

Kosmosda ilk qeyri-sovet və qeyri-amerikalı: Çexoslovakiya kosmonavtı Vladimir Remek Sovet İttifaqının "Soyuz 28" kosmik gəmisi ilə fəzaya uçaraq tarixə düşdü (1978).

Pakistan təyyarəsinin qaçırılması: Pakistanın Beynəlxalq Hava Yollarına məxsus sərnişin təyyarəsi "Əl-Zülfüqar" terror qruplaşması tərəfindən qaçırılaraq Kabilə yönləndirildi (1981).

Həma qətliamının sonu: Suriyada Hafiz Əsəd rejiminin "Müsəlman Qardaşlar" hərəkatına qarşı fevralda başlatdığı və on minlərlə insanın öldüyü Həma qətliamı başa çatdı (1982).

Kompakt disklərin satışa çıxarılması: Musiqi və məlumat saxlama sənayesində inqilab edən kompakt disklər (CD) və onların pleyerləri ilk dəfə olaraq kütləvi satışa çıxarıldı (1983).

Ozon təbəqəsinin qorunması: Avropa İqtisadi Birliyinin on iki üzv ölkəsi ətraf mühiti qorumaq üçün xloroflüorokarbon (CFC) qazlarının tam qadağan edilməsi barədə ortaq qərar qəbul etdi (1989).

Nelson Mandelanın partiya liderliyi: Cənubi Afrikada uzun illər həbsdə yatmış Nelson Mandela azadlığa çıxdıqdan sonra rəsmən Afrika Milli Konqresinin sədr müavini (faktiki lideri) seçildi (1990).

Azərbaycanın Birləşmiş Millətlər Təşkilatına üzvlüyü: Müstəqilliyini bərpa etmiş Azərbaycan Respublikası Nyu-Yorkda keçirilən Baş Assambleyanın qərarı ilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) tamhüquqlu üzvü qəbul edildi və Azərbaycan bayrağı BMT qərargahı qarşısında qaldırıldı (1992).

Türk dövlətlərinin beynəlxalq tanınması: Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, həmçinin Tacikistan, Birləşmiş Millətlər Təşkilatına üzv qəbul edildi (1992).

Axtarış motorunun qeydiyyatı: İnternet dünyasının inkişafında böyük rol oynayan "Yahoo!" axtarış motoru rəsmən şirkət olaraq qeydiyyatdan keçdi (1995).

Yupiterin peykində su ehtimalı: Avropanın "Qalileo" kosmik aparatı Yupiterin peyki Avropanın buzlu səthinin altında nəhəng maye su okeanının ola biləcəyini göstərən sensasiyalı məlumatlar göndərdi (1998).

Çeçenistan müharibəsində pusqu: İkinci Çeçenistan müharibəsi zamanı Qroznı şəhərinin ətrafında Rusiya OMON qüvvələri çeçen silahlılarının qurduğu pusquya düşərək böyük itkilər verdi (2000).

Bamiyan Buddalarının məhvi: Əfqanıstanda hakimiyyəti ələ keçirmiş Taliban rəhbərliyi beynəlxalq ictimaiyyətin etirazlarına baxmayaraq tarixi Bamiyan Buddalarının partladılaraq dağıdılmasına başladı (2001).

Əfqanıstanda Anakonda əməliyyatı: Amerika Birləşmiş Ştatları Əl-Qaidə və Taliban yaraqlılarını məhv etmək üçün Əfqanıstanın dağlıq bölgələrində "Anakonda" hərbi əməliyyatını genişləndirdi (2002).

Kərbəla və Bağdadda terror: İraqda şiələrin müqəddəs Aşura gününü qeyd etdiyi zaman Kərbəla və Bağdad şəhərlərində eyni anda törədilən silsilə terror aktları nəticəsində 170-dən çox insan həlak oldu (2004).

Kosmosa Rosetta missiyası: Avropa Kosmik Agentliyi kometləri və Günəş sisteminin yaranmasını öyrənmək üçün "Rosetta" kosmik aparatını uğurla fəzaya buraxdı (2004).

Rusiyada yeni prezident: Rusiya Federasiyasında keçirilən prezident seçkilərində Vladimir Putinin dəstəklədiyi namizəd Dmitri Medvedev rəsmən ölkə prezidenti seçildi (2008).

Pakistanda nazir sui-qəsdi: Pakistanın xristian azlıqlar naziri Şahbaz Bhati paytaxt İslamabadda ekstremistlər tərəfindən avtomobilində güllələnərək öldürüldü (2011).

İranda parlament seçkiləri: İranda keçirilən parlament seçkilərində rəqabət əsasən mühafizəkar qanadlar arasında getdi və dini liderin tərəfdarları böyük səs çoxluğu qazandı (2012).

Suriya ordusunun Palmira zəfəri: Suriya hökumət qoşunları Rusiyanın hərbi hava dəstəyi ilə tarixi Palmira şəhərini İŞİD terror qruplaşmasından tamamilə geri aldı (2017).

Nigeriyada məktəbli qızların xilası: Nigeriyanın Zamfara əyalətində silahlı qruplaşmalar tərəfindən məktəbdən qaçırılmış 200-dən çox gənc qız hökumətin apardığı danışıqlar nəticəsində sərbəst buraxıldı (2021).

Xersonun işğalı: Rusiya-Ukrayna müharibəsinin gedişində Rusiya ordusu Ukraynanın cənubundakı strateji əhəmiyyətli Xerson şəhərini rəsmən işğal etdiyini açıqladı (2022).

Qəzzada humanitar fəlakət: Qəzza zolağında humanitar yardım maşınlarının ətrafına toplaşmış mülki fələstinlilərə atəş açılması nəticəsində onlarla insan faciəvi şəkildə həlak oldu (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Cənub Qaz Dəhlizi rəsmi iclası: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Bakıda keçirilən Cənub Qaz Dəhlizi Məşvərət Şurasının 10-cu yubiley nazirlər toplantısında Avropanın enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı mühüm rəsmi bəyanatlar verdi (2024).

Beynəlxalq təşkilatla memorandum: Azərbaycan Respublikası rəhbərliyi Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ixtisaslaşmış qurumları ilə ölkədə rəqəmsallaşma və bərpa olunan enerji sahəsində rəsmi tərəfdaşlıq sənədlərini təsdiqlədi (2025).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatına üzvlüyün ildönümü: Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın Birləşmiş Millətlər Təşkilatına tamhüquqlu üzv qəbul olunmasının növbəti ildönümü münasibətilə ölkənin qlobal sülhə verdiyi töhfələri əks etdirən rəsmi müraciət yayımladı (2026).

Yeni sənaye zonasının açılışı: Dövlət başçısının iştirakı ilə Qarabağ iqtisadi rayonunda yeni müasir sənaye və logistika mərkəzinin rəsmi təməlqoyma və açılış mərasimi keçirildi (2026).