BAKI,VOA

Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürkün şəxsiyyəti, siyasi fəaliyyəti və həyata keçirdiyi inqilablarla yanaşı, onun din, İslam sivilizasiyası və ilahiyyat məsələlərinə baxışı da tarix boyu ən çox müzakirə edilən mövzulardan biri olmuşdur. Cümhuriyyətin ilk illərində mütləq hakimiyyəti tam ələ keçirənə qədər din xadimləri ilə yaxın əlaqədə olan və parlamenti dualarla açan dövlət rəhbərinin sonrakı dövrlərdə səsləndirdiyi bəyanatlar tamamilə fərqli bir mənzərəni ortaya qoyur. Onun şəxsən qələmə aldığı əlyazmalarında, rəsmi çıxışlarında və o dövrdə dövlət tərəfindən nəşr edilən dərsliklərdə yer alan fikirlər dünyəvilik (laiklik) siyasətinin sadəcə bir idarəçilik forması olmadığını, daha dərin bir fəlsəfi kökə söykəndiyini nümayiş etdirir.

Atatürkün Quran, vəhy, peyğəmbərlik institutunun mənşəyi və insanın yaradılışı haqqında irəli sürdüyü kəskin mülahizələr, onun ənənəvi dini doqmalardan tamamilə uzaqlaşdığını açıq şəkildə sübut edir. Xüsusilə "Vətəndaşlıq məlumatları" (Medeni Bilgiler) başlığı altında toplanan qeydlərində dinin mahiyyətini, ərəb mədəniyyətinin türk millətinə təsirlərini və alın yazısı (qəza və qədər) anlayışını sərt şəkildə tənqid atəşinə tutduğu aydın görünür. Digər tərəfdən, İstiqlal məhkəmələri prokurorlarının və yaxın silahdaşlarının xatirələrində qeyd olunan bəzi tarixi hadisələr, o dövrdə köklü islahatların keçirilməsi naminə ruhanilər sinfinə qarşı hansı radikal addımların atıldığını gözlər önünə sərir. Təkamül nəzəriyyəsindən tutmuş çoxallahlılıq və siyasət münasibətlərinə qədər geniş bir spektri əhatə edən bu bəyanatlar, dövlət arxivlərinin ən mühüm sənədli qeydləri hesab olunur. Heç bir təhrif və ixtisar edilmədən təqdim olunan bu tarixi sitatlar, Türkiyənin keçdiyi ideoloji transformasiya dövrünü anlamaq baxımından əvəzsiz bir qaynaq rolunu oynayır. Müasir tarixçilər və ilahiyyatçılar tərəfindən hələ də fərqli rakurslardan şərh edilən bu kəskin fikirlər, müəllifin şəxsi dünyagörüşünün və cümhuriyyət fəlsəfəsinin daxili kodlarını tam çılpaqlığı ilə ortaya qoyur. Təqdim etdiyimiz bu əhatəli toplu, Mustafa Kamal paşanın din xadimlərinə, müqəddəs mətnlərə və inanc sistemlərinə münasibətini heç bir gizli məqam saxlamadan bütöv bir xəbər müstəvisində birləşdirir.

Dinin idarəçilikdəki rolu: "Kralların və padişahların istibdadına (zülmkar idarəçiliyinə) dinlər dayaq olmuşdur." (Atatürkün əlyazmaları, "Vətəndaşlıq məlumatları", səh. 30)

Qurana yanaşma: "Məhəmmədin qoyduğu əsasların toplandığı kitaba Quran deyilir." (Atatürkün göstərişi ilə liseylərdə tədris olunan "Tarix" kitabı (1938), 2-ci cild)

Dinin mahiyyəti barədə: "Din kor-koranə bağlanmaqdır. Həqiqətdə dinləri barəsində xalqın heç bir təsəvvürü yoxdur; din dediyi şey, bilinməyən inanc sistemlərinə və gizli maraqlarla qarışıq məqsədlərə kor-koranə bağlılıqdan başqa bir şey deyildir." (Atatürkün əlyazmaları, "Vətəndaşlıq məlumatları", Afet İnan)

Dinlərin yaranması iddiası: "Özünün Tanrı tərəfindən göndərildiyini söyləyən adamlar (!). Tarix bizə öyrədir ki, bütün dinlər, millətlərin cahilliyinin köməyi nəticəsində utanmadan özünün Tanrı tərəfindən göndərildiyini söyləyən adamlar tərəfindən təsis olunmuşdur." (Atatürkün əlyazmaları, "Vətəndaşlıq məlumatları", Afet İnan)

İnsanın mənşəyi barədə: "İnsanları Allah deyil, 'təbiət' yaratdı. Natur (Təbiət) insanları yaratdı, onları özünə sitayiş də etdirdi..." (Atatürkdən düşüncələr, tərtib edən: Prof. Ənvər Ziya)

Alın yazısı haqqında: "Qəza və qədərə türklər inana bilməz! Qəza və qədər, tale və təsadüf ifadələri ərəbcədir, türklərə aidiyyatı yoxdur." (Prof. İlkan Arsel, "Teokratik dövlət anlayışından dünyəvi dövlət anlayışına")

Parlamentin açılışındakı imam hadisəsi

Əli Qılıç (İstiqlal məhkəmələrinin prokuroru, mərhəmət nə olduğunu bilməyən şəxs) nəql edir: "Paralamentə gəldik. Bir müəzzin də gəldi. Müəzzin azan oxudu. Parlament qapısından içəri girdiyimiz zaman Atatürkün qarşısında sırmalı libaslar geyinmiş bir imam dayandı. Atatürk ondan nə istədiyini soruşdu. İmam əllərini qaldıraraq: 'Dua etmədən girmək olmaz!' dedi. Atatürk isə: 'Bu vətən əsgərin süngüsü ilə qurtarıldı və bu parlament onun qeyrəti ilə quruldu. Yoxsa sənin duanla deyil! Çəkil oradan!' dedi və imamı əli ilə itələyərək parlamentə daxil oldu." (Kamal Arıburnu, "Atatürkdən xatirələr")

"Türklər ərəblərin dinini qəbul etməzdən əvvəl böyük bir millət idi. Ərəb dinini qəbul etdikdən sonra türk millətinin milli bağları boşaldı; milli hissləri və coşqusu uyuşdu. Bu olduqca təbii idi. Çünki Məhəmmədin qurduğu dinin məqsədi, bütün millətlərin fövqündə, bir ərəb milləti siyasətinə gəlib çıxırdı." (Vətəndaşlıq məlumatları və Atatürkün əlyazmaları, Afet İnan, Türk Tarih Qurumu Nəşriyyatı, Ankara 1969, səh. 364-365)

Din xadimləri haqqında: "Din xadimlərini tamamilə ortadan qaldırmadıqca heç bir iş görə bilmərik. Bugünkü gücümüz və nüfuzumuzla bu inqilabı bu gün etməsək, başqa heç bir zaman edə bilmərik." (Kazım Qarabəkir, "Paşaların davası", Emre Nəşriyyatı, Dekabr 1991, səh. 165)

Cəmiyyət və Allah anlayışı: "İnsanlar ilk dövrlərində olduqca aciz idilər. Özülərini qoruya bilmir, heç bir hadisənin də səbəbini bilmirdilər. Özülərini qoruyacaq bir qüvvə axtardılar. Nəticədə insanlıq öz vicdanında bir qüvvə yaratdı. O da məhz Allahdır. Hər şeyi ondan gözlədilər, ondan istədilər. Xəstəlikdən, fəlakətdən qorunmağı hər zaman Allahlarından istədilər. Lakin müasir dövrlərdə insan hər şeyi Allahdan gözləmədi. Ancaq cəmiyyətdən gözlədi. Hər şeyin qoruyucusu insan cəmiyyətidir. Biziqoruyan, rifah içində yaşadan cəmiyyətdir." (Ənvər Behnan Şapolyu, "Atatürk və Milli Mübarizə Tarixi", 1932, səh. 305)

Çoxtanrılıq və siyasət: "Məsum və cahil insanları yüzlərlə Allaha sitayiş etdirmək və ya Allahları müəyyən qruplarda toplamaq və ən nəticədə bir Allahı qəbul etdirmək, siyasətin doğurduğu nəticələrdir." (Türk Tarixinin Əsas Xətləri, 1930, Dövlət Mətbəəsi, səh. 220-221)

Təkamül nəzəriyyəsi barədə: "İnsanlar qurdlar kimi ilk öncə sulardan çıxdılar... İlk əcdadımız balıqdır. İşlər daha da irəlilədikcə o insanlar primat qrupundan törədilər. 'Biz meymunlarıq'; düşüncələrimiz isə insandır." (Ruşən Əşrəf Ünaydın, "Atatürk Tarix və Dil Qurumları", səh. 53)

Peyğəmbərliyin başlanğıcı iddiası: "Məhəmməd ilk vaxtlar Allahın rəsulu olduğunu söyləyərək ortaya çıxmamışdır, bunu düşünməmişdir. Bu düşüncə, illərlə mübarizə apardıqdan və öz fikirlərini yaydıqdan sonra özündə yaranmışdır." ("Nokta" jurnalı, 17 noyabr 1985)

Vəhy və Quran ayələri barədə: "Məhəmmədin peyğəmbərliyinin başlanğıcına dair bir çox köhnə rəvayətlər vardır. Bunlar artıq əfsanələrə qarışmışdır. Həqiqətdə peyğəmbərin ilk söylədiyi Quran ayəsinin nə olduğu məlum və bəlkə də qeyd edilmiş deyildir. Quran surələri Məhəmmədə açıq səmada peyda olmuş bir şimşək kimi günlərin birində, birdən-birə bir tərəfdən enməmişdir. Məhəmmədin söylədiyi surələr uzun bir dövrdə dini düşüncələrinin məhsulu olmuşdur. Məhəmməd bu surələrə araşdırmalar apardıqdan sonra ədəbi forma vermişdir." (Afet İnan, "Atatürkün əlyazmaları", "2000-ə Doğru" jurnalı, 8-ci sayı, səh. 15-16)

Hafizlər haqqında: "Beyni sulanmış hafizlər... Türk milləti, bir kəlməsinin belə mənasını bilmədiyi halda, Quranı əzbərləməkdən beyni sulanmış hafizlərə döndülər." (Vətəndaşlıq məlumatları, Afet İnan, Türk Tarix Qurumu Nəşriyyatı, Ankara 1969, səh. 364-365)