Ərəb dünyası dedikdə çox zaman xəyalımızda muğam sənətinə yaxın olan udi (makam) melodiyaları, klassik orkestrlər və Ümmü Gülsüm, Feyruz və ya Əbdülhəlim Hafiz kimi əfsanələrin lirik ifaları canlanır. Lakin bu coğrafiyanın dərinliklərində, xüsusilə son 40 ildə müharibələrin, siyasi təzyiqlərin, sosial ədalətsizliyin və senzuranın qəlbindən qopub gələn tam fərqli, gurultulu və üsyankar bir cərəyan da formalaşıb: Ərəb roku (Arabic Rock). Bu musiqi sadəcə Qərb alətlərinin Şərq ritmlərinə uyğunlaşdırılması deyil; o, Yaxın Şərq və Şimali Afrika gəncliyinin azadlıq, kimlik və etiraz manifestidir.

Ərəb rokunun doğuluşu: İlk addımlar harada və necə atıldı?

Ərəb dünyasında rok musiqisinin kökləri 1960-cı illərin sonu və 1970-ci illərin əvvəllərinə, yəni qlobal miqyasda “The Beatles“, “The Rolling Stones“, “Led Zeppelin” və “Pink Floyd” kimi qrupların dünyanı lərzəyə gətirdiyi dövrə təsadüf edir.

İlk dalğa Livan, Misir və Mərakeşdə başladı. Bu ölkələrin qlobal mədəniyyətə açıq olması, mühacirət prosesləri və tələbə hərəkatları rok ritmlərinin bölgəyə daxil olmasını sürətləndirdi.

Beyrut 1970-ci illərin əvvəllərində Yaxın Şərqin mədəniyyət və əyləncə paytaxtı idi. Burada yerli gənclər Qərb rok qruplarının mahnılarını cover şəklində ifa edən kiçik qruplar yaratmağa başladılar. Lakin 1975-ci ildə başlayan dəhşətli Livan vətəndaş müharibəsi bu ilkin qığılcımı uzun müddətə söndürdü.

Qahirədə 1970-ci illərdə “Les Petits Chats” kimi qruplar pop-rok üslubunda çıxışlar edirdilər. Lakin dövlət senzurası və mühafizəkar cəmiyyət rok musiqisini uzun illər “Qərb imperializminin zərərli aləti” kimi qəbul etdi.

Mərakeşin “Nass El Ghiwane” inqilabı: Tam mənası ilə saf rok olmasa da, 1970-ci illərdə Mərakeşdə yaranan “Nass El Ghiwane” qrupu ərəb dünyasında protest (etiraz) musiqisinin bünövrəsini qoydu. Onlar ənənəvi alətlərlə hipnotik ritmlər yaradır və birbaşa kral rejiminin sosial siyasətini tənqid edirdilər. Məşhur rejissor Martin Skorseze onları “Ərəb dünyasının Rolling Stones-u” adlandırmışdı.

1990-cı illər: Yeraltı (Underground) inqilabı və “Satanizm” böhranı

Ərəb rokunun əsl kimliyi və janr müxtəlifliyi 1990-cı illərdə formalaşdı. Artıq gənclər sadəcə ingiliscə cover-lər oxumur, öz doğma ərəb ləhcələrində (Misir, Livan, Əlcəzair ləhcələrində) sosial mətnlər yazır, elektrik gitara ilə Şərq rüblük notlarını (quarter tones) birləşdirirdilər.

Lakin bu dövrdə ərəb rokçuları çox ağır sınaqlarla üzləşdilər:

1997-ci il Misir “Satanizm” skandalı: 1997-ci ildə Misir hüquq-mühafizə orqanları Qahirədə bir rok/metal konsertinə basqın edərək yüzlərlə gənci həbs etdi. Media və mühafizəkar din xadimləri rok musiqisi dinləyən, qara geyinən gəncləri “şeytanpərəstlikdə” (satanizm) və dövlət çevrilişinə cəhddə ittiham etdilər. Bu hadisə Misir və qonşu ölkələrdə rok hərəkatını uzun müddət tamamilə gizli (underground) fəaliyyət göstərməyə məcbur etdi.

Əlcəzairin “Qara Onilliyi“: Əlcəzairdə vətəndaş müharibəsi dövründə rok və metal ifaçıları radikal qruplaşmaların birbaşa hədəfinə çevrildi. Bir çox sənətçi (məsələn, Suad Massi) ölkədən qaçaraq mühacirətdə öz sənətini davam etdirdi.

Ərəb rokunun ən parlaq simaları və qrupları

Ərəb roku janr baxımından çox zəngindir; burada bədəvi folkloru ilə qarışmış səhra rokundan (Desert Rock) tutmuş, kəskin proqressiv metaladək geniş bir spektr mövcuddur. Janrın ən mühüm sütunları bunlardır:

1. Mashrou’ Leila (Livan) – Alternativ Rokun Zirvəsi

2008-ci ildə Beyrut Amerika Universitetinin tələbələri tərəfindən yaradılan bu qrup, müasir ərəb intifikasiyasının ən uğurlu qlobal layihəsidir. Solist Həmid Sinno bənzərsiz vokal diapazonu və violin və gərgin elektro səs effektləri ilə ərəb musiqisində inqilab etdi. Onların mahnıları Yaxın Şərqdə tabu hesab olunan mövzulardan – gender bərabərliyi, cinsi azadlıqlar, dini mühafizəkarlıq və siyasi korrupsiyadan bəhs edirdi. Qrupun konsertləri Misir, İordaniya və bir çox ərəb ölkəsində rəsmən qadağan olundu, lakin onlar beynəlxalq arenada (Avropa və ABŞ-də) böyük arenaları doldurmağı bacardılar.

2. JadaL (İordaniya) – Ərəb Qranj və Hard Roku

2003-cü ildə bəstəkar və gitaraçı Mahmud Radaydeh tərəfindən yaradılan “JadaL” ərəb dilində “mübahisə/müzakirə” deməkdir. Onlar İordaniya ərəbcəsində (bədəvi ləhcəsinə yaxın) təmiz rok, qranj (grunge) və alternativ musiqi ifa edən ilk böyük kollektivdir. Ərəb dünyasında gənclərin gündəlik münasibətlərini, daxili böhranlarını və cəmiyyətdən qopmalarını kəskin gitara riffləri ilə ifadə edirlər.

3. Cairokee (Misir) – Təhrir Meydanının və İnqilabın Səsi

2003-cü ildə yaradılsa da, qrup öz əsl şöhrətini 2011-ci il Misir inqilabı (Ərəb Baharı) zamanı qazandı. Onların Təhrir meydanında etirazçılarla birgə oxuduqları “Sout El Horeya” (Azadlığın səsi) mahnısı bir gecədə inqilabın himninə çevrildi. “Cairokee” folk-rok, indi-rok və Misirin küçə musiqisini (mahraganat) birləşdirərək ölkənin ən çox dinlənilən qrupuna çevrilib.

4. Tinariwen (Mərakeş/Mali/Cəzair sərhədi) – Tuareq Səhra Roku (Desert Blues)

Köçəri tuareq tayfalarının üzvlərindən ibarət olan bu qrup qlobal miqyasda “Oskar” və “Qremmi” mükafatları səviyyəsində tanınır. Onlar elektrik gitaranı ənənəvi bədəvi ritmləri ilə elə bir akustik harmoniyada sintez ediblər ki, bu janr dünyada “Səhra roku” adını alıb. Mahnılarında tuareqlərin azadlıq mübarizəsindən, səhranın tənhalığından və siyasi sürgünlərdən bəhs edirlər.

5. Akher Zapheer (İordaniya)

2007-ci ildə qurulan bu İordaniya qrupu, kədərli lirikası və aqressiv rok ritmləri ilə tanınır. “Akher Zapheer” (Son Nəfəs) mahnılarında Yaxın Şərq cəmiyyətindəki psixoloji basqıları, depressiyanı və fərdin özünü tapma prosesini xüsusi bir dramatikliklə təsvir edir.

6. Myrath (Tunis) – Şərq Proqressiv Metalı (Oriental Metal)

Ərəb dünyasının metal musiqi sferasındakı ən böyük qürurudur. Tunisli qrup təmiz proqressiv metal ritmlərini ənənəvi Şərq simfonik orkestri və Tunis folkloru ilə birləşdirir. Onların klipləri və musiqi strukturu qədim ərəb nağılları ilə modern texnoloji dünyanın qarşıdurmasını xatırladır.

Ərəb rokunu fərqli edən nədir?

Ərəb rokunu sadəcə Qərb rokunun replikası olmaqdan xilas edən əsas amil onun melodik strukturudur.

Rüblük notlar (Quarter Tones): Ərəb sistemində Qərb musiqi sistemində (yarım tonlar) mövcud olmayan rüblük notlar var. “JadaL” və “Mashrou’ Leila” kimi qrupların gitaraçıları və skripkaçılari öz alətlərinin pərdələrini xüsusi olaraq tənzimləyərək rok gitara rifflərinin daxilində o spesifik Şərq rüblük tonlarını səsləndirirlər.

Ənənəvi və modern sintez: Zərb alətlərində standart rok nağaraları (drums) ilə yanaşı mütləq dərbükə (darbuka) və ya dəf istifadə olunur. Elektro-gitara ilə udun (oud) dialoqu ərəb rokunun əsas akustik vizit kartıdır.

Bugünkü gündə, yəni 2026-cı ildə ərəb roku artıq sadəcə zirzəmilərdə gizlənən subkultura deyil. “Cairokee” və ya İordaniyanın fərqli rok layihələri rəqəmsal platformalarda (Spotify, YouTube) yüz milyonlarla dinləmə sayı toplayır. Bu musiqi rejimlərin dəyişməsinə, müharibələrin bitməsinə (məsələn, Hörmüz və Yaxın Şərqdəki son sülh proseslərinə) və gənclərin qlobal dünyaya inteqrasiyasına paralel olaraq daha da böyüyür.

Ərəb roku səs divarlarını aşaraq sübut etdi ki, Şərqin daxili qığılcımı elektrik gitaranın gücü ilə birləşdikdə dünyaya bənzərsiz bir sənət incisi bəxş edə bilir.