Ötən şənbə günü, 11 aprel 2026-cı ildə Pakistanın paytaxtı ABŞ və İran arasında birbaşa danışıqların ilk raunduna ev sahibliyi etdi. Bu görüş tərəflərin bir həftəlik atəşkəs barədə razılığa gəlməsindən sonra baş tutub və 2015-ci il Nüvə sazişindən bəri ilk, 1979-cu il İslam İnqilabından bəri isə ən yüksək səviyyəli birbaşa təmasdır. Dünyanın Donald Trampın "bütün sivilizasiyanı məhv etmək" təhdidinin gerisayışını izlədiyi bir vaxtda, bu tarixi sülh prosesini idarə edən şəxslər kimlərdir?

ABŞ-İsrailin İrana qarşı müharibəsi sürətlə regional sərhədləri aşaraq, təkcə Yaxın Şərqdə məhdudlaşan hərbi qarşıdurma olmaqdan çıxıb, daha geniş geosiyasi ölçülərə malik hadisəyə çevrilib. Bu müharibə dövlətlərin riskləri necə dərk etdiyini, böhranlara reaksiyalarını və beynəlxalq sistemdə mövqelərini yenidən formalaşdırır.

Macarıstanda 16 illik fasiləsiz hakimiyyətdən sonra postunu tərk edən Viktor Orban təkcə öz ölkəsinin deyil, həm də qlobal sağçı hərəkatın və müasir siyasi idarəetmənin simasını köklü şəkildə dəyişmiş lider kimi tarixə düşür. Donald Trampın "ağıllı və qətiyyətli" olaraq xarakterizə etdiyi Orbanın tətbiq etdiyi "illiberal demokratiya" modeli bu gün ABŞ-dan Avropaya qədər geniş bir coğrafiyada yeni siyasi standart kimi qəbul edilməkdədir.

Suriyada hakimiyyət orqanlarının Dəməşqdə dini şəxsiyyəti hədəf almaq üçün hazırlanmış partlayıcı qurğunun zərərsizləşdirilməsi və xarici tərəflə əlaqəli hüceyrənin həbs edilməsi barədə bəyanatı heç də təəccüblü olmadı. Çünki bu xarici tərəf Livan-İran mənşəli "Hizbullah"dan başqa heç kim deyil. Bu, qarşısına qoyulan vəzifəni yerinə yetirməzdən əvvəl ifşa edilən ilk hüceyrə deyil.

Cəmi bir gündən az davam edən danışıqlar, üç dəqiqəni keçməyən qısa bir mətbuat konfransı ilə və heç bir ciddi irəliləyiş olmadan başa çatdı. Şənbə günü günortadan sonra başlayan ABŞ-İran müzakirələri bütün gecə boyu, təxminən 21 saat davam etdi. C.D. Vens İslamabadda jurnalistlərin qarşısına çıxanda Pakistan paytaxtında artıq günəş doğmuşdu. ABŞ vitse-prezidenti bildirdi: "Razılığa gələ bilmədik. Qırmızı xətlərimizin nə olduğunu çox aydın şəkildə izah etdik... Onlar isə şərtlərimizi qəbul etməməyi seçdilər".

Sudan Silahlı Qüvvələrinin (SSQ) rəhbərliyində həyata keçirilən son struktur dəyişiklikləri ölkədəki hərbi idarəetmə modelinin mahiyyətini köklü şəkildə dəyişir. Baş komandan Əbdülfəttah əl-Burhanın qərarı ilə "baş komandanın müavini" və "köməkçisi" vəzifələrinin ləğv edilərək səlahiyyətlərin funksional istiqamətlər üzrə yenidən bölüşdürülməsi ordunun siyasi iyerarxiyadan şəbəkəvari döyüş strukturuna keçdiyini göstərir.

Çoxları dramatik və aydın bir mənzərə gözləyirdi: "Ali Rəhbər" Əli Xameneinin ölümündən dərhal sonra İran rejiminin süqutu, yaxud Bəşər Əsədin qaçışından sonra olduğu kimi strukturun qəfil dağılması, yaxud Nikolas Maduronun həbsindən sonra Delsi Rodriqezin etdiyi kimi "yaxın çevrədən" birinin çevriliş edərək Vaşinqtonla sövdələşməyə getməsi.

İslam ümməti bu gün sivilizasiya yolayrıcında dayanıb. Bu, yalnız geosiyasi və ya dini bir yolayrıcı deyil, həm də mənəviyyatın və mahiyyətin özünün yolayrıcısıdır. Çünki artıq qarşıda duran sual sadəcə "Müsəlmanlar böhranlardan, işğaldan, təcriddən və anlaşılmazlıqdan necə xilas olsunlar?" sualı deyil. Əsl dərin sual budur: Ümmət özünü dünyaya cavab verən "yaralı bir kütlə" kimi anlayacaq, yoxsa bəşəriyyətin gələcək yükünü daşımaqda iştirak edən məsuliyyətli "əxlaqi bir cəmiyyət" kimi? Bu fərq həlledicidir.

Hörmüz boğazının İran tərəfindən "selektiv" şəkildə bağlanması qlobal iqtisadiyyatda, xüsusilə enerji, qida və texnologiya sektorlarında zəncirvari reaksiya yaradıb. Bu strateji gediş İranın əlindəki ən güclü "geosiyasi silah"a çevrilib.

İnqilabdan əvvəlki Suriyada müxalifətin böyük əksəriyyətinin Bəşər Əsəd və ondan əvvəl Hafiz Əsədlə ixtilafı təkcə məzhəb mənsubiyyətinə söykənmirdi. Baxmayaraq ki, məzhəb amili bir çox hadisələrdə mühüm faktor kimi önə çıxsa da, bu, yeganə və əsas amil deyildi. İxtilaf ilk növbədə siyasi xarakter daşıyırdı: idarəetmə forması, korrupsiya, azadlıqların boğulması və Suriya dövlətinin bir ailənin maraqlarına, habelə Suriyanı dövlətdən "meydana" çevirən xarici oxların ittifaqına girov edilməsi əsas səbəblər idi.

İran İslam Respublikası Yaxın Şərqdə ən böyük və müxtəlif raket arsenalına malik ölkələrdən biri hesab olunur. Tehranın raket proqramı təkcə hərbi çəkindirmə vasitəsi deyil, həm də ölkənin siyasi və dini kimliyinin bir təzahürüdür. İran öz raketlərini adlandırarkən adətən İslam tarixi, müqəddəs şəxsiyyətlər və strateji hədəflərə eyham vuran rəmzlərdən istifadə edir. Bu adlar həm daxili auditoriyada milli və dini ruhu gücləndirmək, həm də xarici rəqiblərə psixoloji mesaj vermək məqsədi daşıyır.

İsrail Daxili Cəbhə Komandanlığının "Tzeva Adom" (Qırmızı Rəng) xəbərdarlıq sistemindən əldə edilən son məlumatlar, 2026-cı il fevralın 28-də ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdığı müharibədən bəri İsrail ərazisində həyəcan siqnallarının görünməmiş tezliklə səsləndiyini ortaya qoyub.