Amerika Birləşmiş Ştatları və İran, 1979-cu ildə ABŞ tərəfindən dəstəklənən şahın devrilməsi və İranın teokratiyaya çevrilməsi ilə nəticələnən İran İslam İnqilabına qədər yaxın müttəfiq olublar. İran rejimi ABŞ-ı "Böyük Şeytan" adlandırıb və iki xalq amansız düşmənə çevrilib; Prezident Corc Buş 2002-ci ildəki məşhur çıxışında İranı "şər oxu"na daxil edib.

Hazırda davam edən genişmiqyaslı ABŞ-İsrail-İran müharibəsinin nəticələri ilə bağlı suallara cavab vermək asan deyil. İranın itkiləri hər keçən gün artır və Tehran rejiminin dözümlülük qabiliyyəti ciddi sınaq qarşısındadır. Müharibənin bu və ya növbəti mərhələsində nələrin baş verəcəyi isə rejimin daxili birliyini nə dərəcədə qoruya biləcəyindən asılıdır.

ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdığı hərbi əməliyyatlardan iki həftə keçməsinə baxmayaraq, əldə olunan nəticələr müharibənin əsas strateji hədəflərinə çatmaqda çətinlik çəkdiyini göstərir. Genişmiqyaslı hava zərbələrinə rəğmən, Tehran rejimi hələ də ayaqdadır və bölgədəki hərbi gərginlik daha da mürəkkəbləşir.

ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdığı hərbi əməliyyatlar Körfəz Əməkdaşlıq Şurası (KƏŞ) ölkələrini müasir tarixlərinin ən həssas geosiyasi sınağı ilə üz-üzə qoyub. Hazırda davam edən "Dördüncü Körfəz müharibəsi" sadəcə növbəti gərginlik mərhələsi deyil, həm də mövcud regional təhlükəsizlik strukturunu kökündən sarsıdan bir prosesdir.

2003-cü il martın 19-da ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi koalisiya qüvvələrinin İraqa hərbi müdaxiləsindən iki onillik keçməsinə baxmayaraq, müharibənin siyasi, təhlükəsizlik və humanitar nəticələri bu gün də İraq və bütövlükdə Yaxın Şərq üçün ciddi təsir mənbəyi olaraq qalır. Müharibə beynəlxalq sistemdə legitimlik, kəşfiyyatın rolu və müharibədən sonrakı idarəetmə modelləri baxımından ən mübahisəli nümunələrdən biri kimi qiymətləndirilir.

“Müharibənin gedişatı ABŞ və İsrailin istədiyi kimi getmir. Böyük ehtimalla, bu müharibə bir müddət də davam edəcək”. “Fevralın 28-də İrana qarşı başladılan hücum əməliyyatları nə ABŞ, nə də İsrailin gözləndiyi kimi getmir. İsrail gözləyirdi ki, İrana qarşı müharibə başlayan kimi ölkəni kütləvi etirazlar bürüyəcək və nəticə etibarı ilə rejim çökəcək. Bu baş vermədi. Burada digər önəmli məqam isə Trampın bazar günü verdiyi açıqlamalardır. Tramp qeyd edib ki, ABŞ NATO-da müttəfiqlərini 40 il bəsləyib və onlara hər cür dəstək verib, amma müttəfiqlər bu müharibədə ABŞ-ı yalnız buraxdı.

ABŞ və İran arasındakı hərbi qarşıdurma, hərbi əməliyyatların davam etməsi və qarşılıqlı eskalasiya əlamətlərinin artması ilə daha mürəkkəb bir mərhələyə qədəm qoyur. Hazırda müharibənin sonu və ya yaxın siyasi həllin cizgiləri barədə aydın bir baxış mövcud deyil. Müşahidəçilər hesab edirlər ki, təzyiq strategiyası kimi başlayan bu zərbələr, Yaxın Şərqin son onilliklərdə şahidi olduğu uzunmüddətli müharibələrə çevrilə bilər. Keçmiş təcrübələr göstərir ki, dəqiq hədəfləri və ya aydın çıxış planları olmadan başlayan müharibələr tez-tez bitirilməsi çətin olan açıq münaqişələrə çevrilir.

İran hazırkı münaqişəyə struktur baxımından tükənmiş bir vəziyyətdə daxil olub. İllərlə davam edən sanksiyalar onun iqtisadiyyatına ciddi ziyan vurub, 2023-cü il 7 oktyabr hücumlarından sonra İsrail və ABŞ-la ardıcıl toqquşmalar səbəbindən isə bir vaxtlar ən mühüm nüfuz alətlərindən sayılan regional vəkil şəbəkəsinin effektivliyi azalıb. Daxildə isə illərlə davam edən repressiyalar və iqtisadi tənəzzüldən sonra İslam Respublikasına qarşı xalqın narazılığı artıb, Əli Xameneinin islahat tələblərinə dəfələrlə məhəl qoymaması bu narazılığı daha da şiddətləndirib. Buna görə də bir çox müşahidəçilərə elə gəlirdi ki, bu amillər tək bir nəticəyə aparır: uzun bir müharibə rejimin süqutu ilə nəticələnə bilər.

İkinci İran müharibəsi özünün üçüncü həftəsinə qədəm qoyur. Bu, ötən ilin iyun ayında baş tutan birinci müharibənin davam etdiyi günlərdən daha çoxdur. Fərq ondadır ki, bu dəfə müharibə hələ sonluğuna çatmayıb. Onun bitməsinin elan edilməsi isə qarşıdurma və meydan oxuma mövzusuna çevrilib: Müharibənin qısamüddətli olacağını və tezliklə bitəcəyini deyən ABŞ Prezidenti Donald Tramp, müharibənin sonunu məhz İranın müəyyən edəcəyini bildirən "İnqilab Keşikçiləri" və müharibənin hələ bitmədiyini deyən Binyamin Netanyahu arasında fikir ayrılığı var.

Şənbə günü sübh tezdən Bağdadın Kərrada məhəlləsində hərəkata məxsus evin hədəf alınmasından sonra "Kətaib Hizbullah" qruplaşmasının lideri Əbu Hüseyn əl-Hümeydavinin taleyi barədə ziddiyyətli məlumatlar yayılıb. Bəzi mənbələr onun öldüyünü desə də, digərləri sağ qaldığını iddia edir. Hadisə yerindən yayılan videoda Hümeydavi olduğu güman edilən şəxsin başından yaralandığı görünür. Bəs illərdir "İranın İraqdakı sirli adamı" kimi tanınan bu şəxs kimdir?

İran və Hörmüz boğazı ətrafında alovlanan böhran artıq Yaxın Şərqdə növbəti gərginlik dalğası deyil. Bu, Birləşmiş Ştatların onilliklər boyu Fars körfəzində qurduğu güc arxitekturası üçün real stress-testə çevrildi: hərbi bazalar, təhlükəsizlik zəmanətləri, silah ixracı, dollar hesablaşmaları, siyasi loyallıq və müttəfiq ölkələrin suveren kapitallarının Amerika maliyyə sisteminə bağlanması.

ABŞ və İran arasındakı müharibə ilə bağlı son hadisələr diqqətçəkən bir diplomatik mənzərəni ortaya çıxarıb. Vaşinqton İsrailin təzyiqi ilə hərbi qarşıdurmaya və gərginliyi artırmağa daha meyilli görünsə də, Avropa dövlətləri bu yanaşma ilə tam həmrəy olmaqdan yayınırlar.