ABŞ və İran arasında “son şans” kimi qiymətləndirilən danışıqlar ərəfəsində hər iki tərəfin masaya hansı güc rıçaqları ilə oturduğu sualı münaqişənin gələcək taleyini müəyyən edən əsas amilə çevrilib. Mövcud vəziyyət göstərir ki, tərəflər yalnız diplomatik arqumentlərlə deyil, paralel şəkildə hərbi, iqtisadi və geosiyasi alətlərdən istifadə edərək danışıqlara təzyiq mühiti yaradır.

Livan və İsrail arasında danışıqların aparılması ilk dəfə baş verən hadisə deyil. Lakin hər dəfə bu mövzu gündəmə gələndə fərqli daxili və regional balansları əks etdirir. 2026-cı il danışıqlarının konteksti 1982 və 1983-cü illərdən köklü şəkildə fərqlənir.Hazırkı danışıqlarla 42 il əvvəlki danışıqlar arasında hansı fərq var? 1982-ci ildə İsrail ordusu Livanı Beyruta qədər işğal etmişdi. Fələstin Azadlıq Təşkilatı (FAT) ölkədən çıxarılmış, lakin 1976-cı ildə daxil olan Suriya ordusu orada qalmışdı. Tehranın qərarı və Dəməşqin yardımı ilə 1982-ci ilin iyununda əsası qoyulan "Hizbullah"ın o zaman böyük bir rolu yox idi. Bəzi qüvvələrə elə gəlirdi ki, güc balansı yeni bir siyasi kursa imkan verir. İsrail rəhbərliyi, Menahem Begin və Ariel Şaron 1982-ci ildə seçilmiş prezident Bəşir Cəmayıl ilə sülh sazişinin imzalanması üçün gizli əlaqə kanalları açmışdılar.

ABŞ prezidenti Donald Tramp ilə Vatikan rəhbəri Papa XIV Leo arasında gərginlik son aylarda açıq siyasi qarşıdurma mərhələsinə keçib. Bu gərginlik təkcə fərdi fikir ayrılığı deyil, Qərb dünyasında siyasi hakimiyyətlə dini-əxlaqi nüfuz arasında dərin struktur mübahisənin yeni mərhələsi kimi qiymətləndirilir.

ABŞ prezidenti Donald Trump ilə ölkənin hərbi elitası arasında gərginlik yeni mərhələyə keçərək orduda genişmiqyaslı kadr dəyişikliklərinə səbəb olub. Bu proses artıq təkcə idarəetmə məsələsi deyil, siyasi hakimiyyətlə peşəkar hərbi düşüncə arasında dərin fikir ayrılığının göstəricisi kimi qiymətləndirilir.

Amerika Birləşmiş Ştatları 15 və 16 aprel (çərşənbə və cümə axşamı) tarixlərində Suriyadakı sonuncu hərbi bazası olan, ölkənin şimal-şərqindəki Haseke əyalətində yerləşən "Qəsrik" bazasını boşaltdı. Bununla da Vaşinqton bir vaxtlar sayca otuza çatan hərbi bazaları ilə Suriyada on ildən artıq davam edən mövcudluğuna son qoydu. "Qəsrik" bazasının təxliyə edilməsi həm Vaşinqton, həm də Dəməşq tərəfindən iki dövlət arasındakı münasibətlərdə yaxın gələcəkdə cizgiləri daha aydın görünəcək yeni bir mərhələyə keçidin elanıdır.

Antalya Diplomatiya Forumunun (ADF) beşincisi 17-19 aprel tarixlərində keçirilir. Builki forumun mövzusu " Gələcəyi formalaşdırarkən qeyri-müəyyənliklərlə mübarizə" olaraq müəyyən edilib. Forum qeyri-müəyyənliyin beynəlxalq siyasətin daimi və struktur hissəsinə çevrildiyi kritik bir dövrdə reallaşır. Bir zamanlar ittifaqları, təhlükəsizliyi və əməkdaşlığı müəyyən edən qaydaların getdikcə aşındığı, lakin hələlik net bir alternativ düzənin qurula bilmədiyi bir prosesdən keçirik.

Yaponiya İmperiyası ilə Çin arasında geosiyasi gərginliyin artması ilə 7 iyul 1937-ci ildə baş verən "Marko Polo körpüsü" hadisəsi İkinci Yaponiya-Çin müharibəsini alovlandıran qığılcım oldu. Yaponiya öz əsgərlərindən birinin körpü ətrafında yoxa çıxdığını iddia edərək müharibəyə başladı. 1945-ci ilə qədər davam edən bu müharibə zamanı Yaponiya qüvvələri Çin ərazilərinin dərinliklərinə nüfuz edərək geniş torpaqları işğal etməyə nail oldular.

17 aprel 2026-cı il tarixində İranın Hörmüz boğazını tamamilə ticarət gəmilərinin hərəkəti üçün açması qlobal iqtisadiyyatda və siyasətdə zəlzələ effekti yaradıb. İsrail və Livan arasında əldə olunmuş 10 günlük atəşkəs fonunda atılan bu addım, enerji bazarlarında son ayların ən kəskin qiymət düşüşünə (11%) səbəb olub. ABŞ Prezidenti Donald Trampın İranla genişmiqyaslı sazişə "çox yaxın" olduqlarını bəyan etməsi, regionda müharibə riskinin diplomatiya ilə əvəzlənməsi ehtimalını pik həddə çatdırıb.

İran bu gün, cümə günü, Livandakı atəşkəslə paralel olaraq Hörmüz boğazının dəniz naviqasiyası üçün tamamilə yenidən açıldığını elan etdi və bu, qlobal enerji bazarlarına dərhal təsir göstərdi. İranın Xarici İşlər naziri Abbas Araqçı bildirdi ki, boğaz atəşkəsin qalan müddəti ərzində bütün ticarət gəmiləri üçün tam açıqdır, lakin o, "keçidin İran Limanlar İdarəsi tərəfindən əvvəlcədən elan edilmiş marşrut üzrə həyata keçiriləcəyini" aydınlaşdırdı.

ABŞ və İsrailin İranla hərbi münaqişəsi qlobal neft bazarlarında misli görünməmiş bir fenomenə – "ikitirəli qiymət" sisteminə yol açıb. Hazırda bazar iki yerə bölünüb - gözləntilərə əsaslanan "kağız" (fyuçers) bazarı və fiziki çatdırılma imkanları ilə məhdudlaşan real neft bazarı.

2026-cı ilin aprel ayı etibarilə İsrailin həm Qəzza, həm də İranla apardığı hərbi əməliyyatlar müasir hərb sənətində paradoksal bir mənzərə yaradıb. Benyamin Netanyahunun rəhbərliyi altında İsrail ordusu (SAXAL) taktiki və texnoloji baxımdan böyük üstünlük nümayiş etdirsə də, bu uğurların siyasi qələbəyə çevrilməməsi "İsrail niyə müharibələri bitirə bilmir?" sualını yenidən gündəmə gətirib.

2026-cı ilin aprel ayında İranla hərbi gərginliyin artması və Hürmüz boğazının qapadılması qlobal neft bazarlarında xaos yaratsa da, bu böhranın pərdəarxasında dayanan ABŞ-ın maliyyə elitası tarixin ən böyük mənfəət dövrünü yaşayır. Donald Trampın "Biz çoxlu pul qazanırıq" etirafı, müharibənin təkcə hərbi deyil, həm də mürəkkəb bir "maliyyə mühəndisliyi" layihəsi olduğunu ortaya qoyur.