BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Dünyada bir-birinin ardınca böhranlar yaşandığı bir vaxtda BMT Baş katibi Antonio Quterreşin diqqətini 52 ildən çoxdur nisbi sabitliyin hökm sürdüyü Kiprə yönəltməsi yeni müzakirələrə səbəb olub.
Quterreşin Kipr məsələsində “ortaq zəmin” tapılması və 5+1 formatında danışıqların yenidən başlanması istiqamətində səyləri adadakı siyasi prosesləri yenidən gündəmə gətirib.
Kipr problemi 1974-cü ildən etibarən Türkiyə və Yunanıstan arasında əsas mübahisə mövzularından biri olaraq qalır. Adada faktiki olaraq iki ayrı idarəetmə mövcuddur: beynəlxalq səviyyədə tanınan Kipr Respublikası və yalnız Türkiyə tərəfindən tanınan Şimali Kipr Türk Respublikası.
BMT uzun illərdir adanın iki icmalı federasiya modeli əsasında birləşdirilməsi üçün danışıqları təşviq edir. Lakin tərəflər arasında siyasi bərabərlik, təhlükəsizlik zəmanətləri və türk hərbi qüvvələrinin adadakı mövcudluğu məsələləri əsas fikir ayrılığı olaraq qalır.
Türkiyə və Şimali Kiprin mövqeyi
Türkiyə və Şimali Kipr Türk Respublikası danışıqların yalnız “iki dövlətli həll” və ya türk tərəfinin siyasi bərabərliyinin tam tanınması əsasında aparılmalı olduğunu bildirir.
Ankara hesab edir ki, əvvəlki federasiya əsaslı təşəbbüslər nəticə verməyib və yeni prosesdə Şimali Kipr türklərinin “suveren bərabərliyi və beynəlxalq statusu” təsdiqlənməlidir.
Digər tərəfdən, Kipr Respublikası və Yunanıstan BMT çərçivəsində iki icmalı federasiya modelinin əsas həll yolu olduğunu müdafiə edir.
Şərqi Aralıq dənizi amili
Kipr məsələsinin yenidən diqqət mərkəzinə gəlməsində Şərqi Aralıq dənizində enerji ehtiyatları, geosiyasi rəqabət və regiondakı təhlükəsizlik balansı da mühüm rol oynayır.
Bölgədə İsrail, Misir, Yunanıstan, Türkiyə və digər ölkələrin enerji və təhlükəsizlik sahəsində artan əməkdaşlığı Kiprin strateji əhəmiyyətini daha da artırıb.
Türkiyə isə Şərqi Aralıq dənizindəki enerji layihələrində Kipr türklərinin hüquqlarının nəzərə alınmasını və adanın ətrafındakı dəniz sərhədləri məsələsində öz maraqlarının qorunmasını tələb edir.
Niyə yenidən müzakirə olunur?
Analitiklərə görə, BMT-nin Kipr məsələsinə qayıtmasının əsas səbəblərindən biri regionda artan gərginlik fonunda uzunmüddətli siyasi sabitlik yaratmaq cəhdidir.
Lakin tərəflərin əsas məsələlərdə mövqeləri hələ də ciddi şəkildə fərqlənir. Xüsusilə idarəetmə modeli, təhlükəsizlik zəmanətləri və adadakı hərbi qüvvələrin gələcəyi məsələləri yeni danışıqların qarşısında əsas maneələr olaraq qalır.
Kipr məsələsində hər hansı yeni diplomatik təşəbbüsün uğuru tərəflərin qarşılıqlı güzəştlərə hazır olub-olmamasından və əvvəlki uğursuz danışıqlardan hansı nəticələrin çıxarılacağından asılı olacaq.