BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Afrikanın Sahil bölgəsində son illərdə baş verən siyasi dəyişikliklər qlobal güc balansında mühüm dönüş nöqtələrindən birinə çevrilib. Mali, Burkina Faso və Niger kimi ölkələrdə hərbi çevrilişlər nəticəsində Fransa və ABŞ-ın uzun illər formalaşdırdığı təhlükəsizlik və siyasi təsir sistemi ciddi şəkildə zəifləyib. Bunun fonunda Rusiya və Çin bölgədə öz mövqelərini sürətlə genişləndirərək yeni geosiyasi imkanlar əldə edirlər.

Sahildə baş verən proses yalnız hərbi bazaların dəyişməsi və diplomatik əlaqələrin yenilənməsi ilə məhdudlaşmır. Əsas mübarizə ideoloji təsir, informasiya axını, təbii resurslara çıxış və texnoloji asılılıq üzərində gedir.

Qərbin nüfuzunun zəifləməsi

Fransa uzun onilliklər ərzində Sahil bölgəsini özünün əsas təsir zonalarından biri hesab edib. Paris xüsusilə terror təşkilatlarına qarşı mübarizə adı altında Mali, Niger və Burkina Faso kimi ölkələrdə hərbi əməliyyatlar həyata keçirib.

Lakin bölgədə təhlükəsizlik problemlərinin davam etməsi, iqtisadi çətinliklərin aradan qalxmaması və keçmiş müstəmləkə dövrünün yaratdığı narazılıqlar Fransa əleyhinə ictimai mövqelərin güclənməsinə səbəb olub.

Xüsusilə gənc nəsil arasında "Qərb təhlükəsizlik gətirmədi, iqtisadi inkişaf yaratmadı" fikri geniş yayılıb. Bu narazılıq isə hərbi hakimiyyətlərin və yeni siyasi qüvvələrin Qərb əleyhinə ritorikasını gücləndirməsinə imkan verib.

Rusiyanın informasiya təsiri

Moskvanın Sahildə strategiyası yalnız hərbi əməkdaşlıqla məhdudlaşmır. Rusiya son illərdə informasiya müharibəsi və yumşaq güc alətlərindən fəal istifadə edir.

Fransızdilli media platformaları, sosial şəbəkələr və yerli informasiya kanalları vasitəsilə yayılan mesajlarda əsas diqqət Qərbin müstəmləkəçilik keçmişinə, Fransanın bölgədəki siyasətinə və təhlükəsizlik sahəsindəki uğursuzluqlarına yönəldilir.

Rusiya özünü bir çox Afrika ölkələrində "keçmiş müstəmləkəçi olmayan alternativ tərəfdaş" kimi təqdim etməyə çalışır. Bu yanaşma xüsusilə Fransa ilə münasibətlərin pisləşdiyi ölkələrdə müəyyən ictimai dəstək qazanıb.

Bununla yanaşı, Moskvanın bölgədəki təsiri təhlükəsizlik əməkdaşlığı ilə də möhkəmlənir. Rusiya ilə əlaqəli hərbi şirkətlər və təhlükəsizlik strukturları bəzi Afrika ölkələrində hakimiyyətlər üçün mühüm tərəfdaşa çevrilib.

Çinin uzunmüddətli strategiyası

Rusiya daha çox təhlükəsizlik və siyasi təsir üzərində fokuslanarkən, Çin iqtisadi və texnoloji imkanlardan istifadə edir.

Pekin son iyirmi ildə Afrika qitəsində infrastruktur layihələrinə, telekommunikasiya şəbəkələrinə və rəqəmsal sistemlərə milyardlarla dollar sərmayə yatırıb.

Çin şirkətləri bir çox Afrika ölkələrində rabitə infrastrukturu, fiber-optik şəbəkələr, enerji layihələri və şəhər idarəetmə sistemləri qurur. Bu isə Pekinə yalnız iqtisadi deyil, həm də strateji üstünlük qazandırır.

Afrikanın zəngin mineral ehtiyatları da Çin üçün əsas maraq sahələrindən biridir. Litium, kobalt və mis kimi minerallar yaşıl enerji texnologiyalarının inkişafı üçün kritik əhəmiyyət daşıyır. Çin bu resurslara çıxışı təmin etməklə gələcək iqtisadi rəqabətdə mövqeyini gücləndirir.

Təbii sərvətlər uğrunda yeni yarış

Sahel bölgəsinin geosiyasi əhəmiyyəti onun zəngin təbii ehtiyatları ilə də bağlıdır.

Niger uran ehtiyatlarına görə dünyanın diqqət mərkəzində olan ölkələrdən biridir. Mali qızıl və litium ehtiyatları ilə seçilir. Burkina Faso isə qızıl hasilatı baxımından mühüm mövqeyə malikdir.

Qərbin təsirinin azalması bu resurslar uğrunda yeni rəqabət yaradıb. Rusiya təhlükəsizlik əməkdaşlığı vasitəsilə siyasi təsir qazanmağa çalışırsa, Çin iqtisadi investisiyalarla uzunmüddətli mövcudluq qurur.

Bu vəziyyət Afrikanı böyük güclərin yeni rəqabət meydanına çevirir.

Sahil xalqlarının daxili faktorları

Lakin bölgədəki dəyişiklikləri yalnız Rusiya və Çinin fəaliyyəti ilə izah etmək düzgün olmazdı.

Sahildə Qərb əleyhinə meyillərin əsas səbəblərindən biri daxili problemlərdir. Yüksək işsizlik, yoxsulluq, korrupsiya, zəif dövlət institutları və təhlükəsizlik böhranları əhali arasında narazılığı artırıb.

Bir çox insan mövcud siyasi sistemlərin dəyişməsini tələb edir və yeni tərəfdaşlara yönəlməyə çalışır. Buna görə də Rusiya və Çin bölgədə yaranmış boşluğu sadəcə doldurmur, həm də artıq mövcud olan narazılıq dalğasından istifadə edir.

Yeni dünya nizamının Afrika sınağı

Sahil hadisələri göstərir ki, XXI əsrdə geosiyasi mübarizə yalnız hərbi bazalar və silahlarla aparılmır.

Müasir təsir vasitələri arasında informasiya, sosial media, texnologiya, infrastruktur və iqtisadi asılılıq mühüm yer tutur.

Rusiya informasiya və təhlükəsizlik sahəsində, Çin isə iqtisadi və texnoloji sahədə üstünlük qazanmağa çalışır. Qərb isə uzun illər davam edən təsir modelinin artıq əvvəlki kimi işləmədiyini görür.

Sahildə baş verən proseslər Afrika qitəsində yeni güc balansının formalaşdığını göstərir. Bölgənin gələcəyi yalnız xarici aktorların rəqabəti ilə deyil, həm də Afrika dövlətlərinin öz suveren iqtisadi və siyasi strategiyalarını necə qura bilməsindən asılı olacaq.

Bu mənada Sahil XXI əsrin yeni geosiyasi mübarizəsinin ən mühüm cəbhələrindən birinə çevrilib.