Bakı,AzerVoice
Bu dövrdə bir çox xəbərlər İran və ABŞ arasında birbaşa gizli danışıqlar haqqında məlumat paylaşır. Bu, onlar arasında ikinci görüşdür, birincisi 2023-cü ilin mayında Qəzza müharibəsindən əvvəl baş vermişdi. İkinci görüş isə, İsrailin Qəzzaya qarşı müharibəsi fonunda və İranla İsrail arasında birbaşa hərbi münaqişədən sonra baş verir.
Omanda keçirilən danışıqların birinci raundunda Tehran İranən uranın zənginləşdirilməsi üzrə fəaliyyətlərində 60 faizi ötməməyə, 5 İran-Amerika vətəndaşını azad etməyə və bunun müqabilində onların dondurulmuş pullarının bir hissəsini almağa razılıq verib.
Eyni şəkildə, Vaşinqton İranın neft sektoruna qarşı daha sanksiyalar tətbiq etməyəcəyinə dair siqnallar vermişdi.
Bu danışıqların həmin ilin oktyabrında başa çatması nəzərdə tutulurdu, lakin “Əl-Əqsa tufanı” əməliyyatı və İsrailin bu günə qədər davam edən əməliyyata reaksiyası danışıqları dalana dirədi.
2024-cü ilin yanvarında Qırmızı dənizdə husilərin hücumlarına başlamasından və Vaşinqtonun Tehrandan hücumları dayandırmaq tələbindən sonra iki tərəf arasında əlaqə yenidən bərpa edilib.
Bərpa edilən danışıqlar da əvvəlki danışıq kimi önəmlidir ən azından ona görə ki, danışıqlar Vaşinqton və Tehran arasında bir başa aparılır.
Danışıqların mövzuları və müzakirə olunan sənədlərdə Qırmızı dənizdə husi hücumları, İrana bağlı milislərin rolu, Amerika bazalarının və ya İsrailə hücumların hədəflənməsi və İranın nüvə potensialı var. Qeyd edək ki, Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin direktoru Tehrana səfər etmişdi və bu o deməkdir ki, hansısa razılaşma baş tutacaq.
Bununla belə Tehran 2021-ci ilin sentyabrında Vyana danışıqları başa çatdıqdan sonra nüvə sahəsində qeyri-müəyyən siyassətini davam etdirir və hal hazırda uranın zənginləşdirilməsi dərəcəsini 60 faizə çatıb.
Ən maraqlısı isə budur ki, İran bunu beynəlxalq ictimaiyyətin İsrailin Qəzzada apardığı müharibə ilə məşğul olduğu bir vaxtda edə bilib. Odur ki, 2015-ci ildə imzalanmış nüvə sazişinə əsasən İrana qarşı məhdudiyyətlərin 2025-ci ildə sona çatmasının planlaşdırıldığını nəzərə alsaq, Tehranın statusu ilə bağlı yeni nüvə və regional reallıqla qarşı-qarşıyayıq.
Tehran-Vaşinqton bribaşa danlşıqları isə ağöıllarda suallar doğurur. Nə üçün bu danışıqlarda regionun ərəb dövlətləri yoxdur. Tehran və Vaşinqtonun danışıq gündəliyində Qəzzada atışkəs varmı? Tehran Vaşinqtonu iki dövlət həllini canlandırmaq üçün İsrailə təzyiq göstərməyə razı sala bilərmi?
Yoxsa onların danışıqları ABŞ-ın Tehranın yeni nüvə gücünü tanıması, İranla İsrail arasında münasibətlərin qırmızı xətlərini müəyyənləşdirməsi, İranın bəzi vəsaitlərini sərbəst buraxması ilə məhdudlaşacaq.
Bütün bu suallar Co Bayden administrasiyasının İranla münasibətləri idarə etməkdə davam edən uğursuzluğunu və İranın hərəkətləri ilə razılaşdığını nümayiş etdirir.
Bölgə Baydenin vəd etdiyi daha əhatəli və daha geniş razılaşma vədlərinin həyata keçirilməsindən daha çox, yalnız İran, İsrail və Vaşinqton arasında münasibətləri idarə etməyə yönəlmiş müvəqqəti, taktiki razılaşmalarla üzləşib.
Buna görə də, region ölkələri öz hərbi və təhlükəsizlik imkanlarını təkmilləşdirməyə davam etməli, müxtəlif beynəlxalq güclərlə müttəfiqliklərini şaxələndirməlidirlər və təkcə Amerika tərəfdaşına arxalanmamalıdırlar.
Digər tərəfdən, Vaşinqton və İran arasında birbaşa danışıqlar İranın Rusiya və Çinlə münasibətlərinin qeyri-adekvat olduğunu ortaya qoyur.
Çünki Vaşinqtonla ünsiyyət İran üçün arzu olunan məqsəd olaraq qalacaq və Tehran özü ilə Vaşinqton arasında müəyyən və hesablanmış qaydalarla hərəkət etməyə davam edəcək və bu qaydalardan kənara çıxmayacaq.
