BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Fransanın Evian şəhərində keçirilən Böyük Yeddilik (G7) sammiti təkcə dünya iqtisadiyyatı və siyasətinin aktual məsələlərinin müzakirə olunduğu platforma deyil, həm də qlobal güc balansının formalaşdırıldığı, beynəlxalq sistemdə dövlətlərin yerinin yenidən müəyyənləşdirildiyi mühüm mərkəz kimi qiymətləndirilir.

Sammit çərçivəsində ictimaiyyətin diqqəti əsasən diplomatik görüşlərə, liderlərin bəyanatlarına, rəsmi foto çəkilişlərinə və yekun sənədlərə yönəlsə də, beynəlxalq iqtisadi və geosiyasi proseslərin daha dərindən təhlili göstərir ki, bu toplantılar qlobal qərarların qəbul edilməsi zəncirinin yalnız son mərhələsini təşkil edir. Əslində isə dünya iqtisadiyyatına təsir edən qərarlar çox zaman ictimaiyyətin diqqətindən kənarda formalaşır, daha sonra müxtəlif platformalarda təqdim edilir və nəticədə maliyyə, ticarət və texnologiya siyasətlərinə çevrilərək bütün dünyaya təsir göstərir.

Mütəxəssislərin fikrincə, müasir beynəlxalq iqtisadi sistemi anlamaq üçün qlobal forumları və institutları bir-birindən ayrı qurumlar kimi deyil, vahid geoiqtisadi siyasət zəncirinin müxtəlif həlqələri kimi qiymətləndirmək lazımdır. Bu yanaşmaya görə, qapalı müzakirə platformaları, qlobal iqtisadi forumlar və G7 kimi siyasi qərar mərkəzləri bir-biri ilə əlaqəli şəkildə fəaliyyət göstərir.

Bu vəziyyət bütün qərarların gizli göstərişlərlə idarə olunması anlamına gəlməsə də, qlobal iqtisadi seçimlərin formalaşdığı siyasi, maliyyə və ideoloji mühitin müəyyən təsir mərkəzləri tərəfindən istiqamətləndirildiyini göstərir. Müasir dövrdə Qərbin üstünlüyü yalnız hərbi gücə və ya birbaşa müdaxilələrə əsaslanmır. Faiz dərəcələri, maliyyələşdirmə şərtləri, yüksək texnologiyalara nəzarət, təchizat zəncirlərinin idarə olunması və dövlət borclarının strukturlaşdırılması kimi alətlər daha təsirli vasitələrə çevrilib.

Tarixən beynəlxalq iqtisadi sistem inkişaf etməkdə olan ölkələrin qərarların qəbulunda bərabərhüquqlu tərəf kimi iştirak etməsi üçün qurulmayıb. Bu ölkələr əksər hallarda siyasətlərin icraçısı, xammal təchizatçısı və ya inkişaf etmiş ölkələrdən gələn kapital və məhsullar üçün açıq bazar rolunda çıxış ediblər.

Qlobal elitaların müxtəlif platformalarda müzakirə etdiyi əsas mövzular arasında Çinin yüksəlişinin idarə olunması, süni intellekt infrastrukturlarına nəzarət, təchizat zəncirlərinin yenidən qurulması və texnoloji üstünlüyün qorunması kimi məsələlər yer alır. Sonrakı mərhələdə isə bu yanaşmalar dayanıqlı inkişaf, yaşıl transformasiya, maraqlı tərəflərin kapitalizmi və ekoloji-sosial idarəetmə kimi anlayışlarla beynəlxalq iqtisadi gündəmə daxil edilir.

Ekranlarda planetin xilası üçün irəli sürülən təşəbbüslər kimi görünən bəzi layihələrin əslində inkişaf etmiş ölkələrin texnoloji və maliyyə üstünlüyünü qorumağa xidmət etdiyi barədə fikirlər də səsləndirilir. Bu siyasətlər eyni zamanda sürətli sənayeləşməyə, ucuz enerji resurslarına və texnologiya transferinə ehtiyac duyan inkişaf etməkdə olan ölkələrin qarşısında əlavə maneələr yarada bilir.

Bu baxımdan G7 yalnız sənayeləşmiş ölkələrin siyasi klubu deyil. Qrup Beynəlxalq Valyuta Fondu, Dünya Bankı, qlobal maliyyə bazarları, ödəniş sistemləri, risk reytinqi institutları və aparıcı mərkəzi banklar üzərindəki təsiri vasitəsilə beynəlxalq maliyyə sisteminin əsas istiqamətlərinə təsir göstərə bilir.

Qrupun maliyyə qərarları qlobal likvidlik səviyyəsinə, kreditlərin dəyərinə və kapital axınlarına birbaşa təsir edir. Vaşinqtonda, Frankfurtda və ya Londonda qəbul edilən faiz artımı qərarları qısa müddətdə Afrika, Asiya və Latın Amerikası ölkələrində maliyyə sarsıntıları yarada bilir.

Bu prosesdən ən çox zərər görən tərəflərdən biri qlobal Cənub adlandırılan inkişaf etməkdə olan ölkələrdir. İnkişaf etmiş ölkələrin mərkəzi bankları daxili inflyasiyanı nəzarətdə saxlamaq üçün pul siyasətini sərtləşdirdikdə, bunun nəticələri həmin ölkələrin valyutalarının zəifləməsi, borclanma xərclərinin artması, dövlət borclarına xidmət yükünün ağırlaşması və inkişaf layihələrinin maliyyələşdirilməsinin çətinləşməsi ilə müşahidə olunur.

Enerji və iqlim siyasətində də oxşar ziddiyyətlər diqqət çəkir. Bir tərəfdən inkişaf etməkdə olan ölkələrdən sərt ekoloji standartlara əməl etmələri tələb olunur, digər tərəfdən isə onların iqtisadi inkişafı üçün vacib hesab edilən fosil yanacaq ehtiyatlarından istifadə imkanları məhdudlaşdırılır. Halbuki bir çox ölkələr üçün sənayeləşmə, elektrik enerjisi təminatı və infrastruktur quruculuğu məhz bu resurslar hesabına mümkün ola bilər.

Afrika ölkələrinin sənaye inqilabı dövründə yaranmış tarixi çirklənmənin yükünü daşımağa məcbur qalması ilə bağlı tənqidlər də səsləndirilir. Eyni zamanda bəzi Avropa ölkələrinin enerji təhlükəsizliyi risk altına düşdükdə öz ekoloji prioritetlərini yenidən nəzərdən keçirməsi ikili standartlar barədə müzakirələri gücləndirir.

Kritik minerallar məsələsi də qlobal iqtisadi rəqabətin əsas mövzularından birinə çevrilib. Afrika və Latın Amerikası litium, kobalt, mis və nadir torpaq metalları kimi strateji resursların böyük hissəsinə malikdir. Bu ehtiyatlar enerji keçidi, rəqəmsal iqtisadiyyat, batareya istehsalı və süni intellekt texnologiyaları üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

Lakin ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, köhnə müstəmləkəçilik modelinin yeni formada təkrarlanması riski mövcuddur. Belə bir ssenaridə inkişaf etməkdə olan ölkələr yalnız xammal ixrac edir, inkişaf etmiş ölkələr isə texnologiyanı, emalı, patentləri və yüksək əlavə dəyəri öz nəzarətində saxlayır. Nəticədə yaşıl transformasiya qlobal rifah layihəsindən çox, resurslar uğrunda yeni rəqabət meydanına çevrilə bilər.

Bununla belə, vəziyyət ümidsiz hesab edilmir. Qlobal Cənub ölkələri zəngin təbii ehtiyatlara, böyük bazarlara, güclü demoqrafik potensiala və mühüm geostrateji mövqelərə malikdir. Əsas problem bu imkanların vahid strategiya və koordinasiya çərçivəsində birləşdirilməməsidir.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, mövcud beynəlxalq maliyyə sistemindən narazılıq ifadə etməklə kifayətlənmək əvəzinə, inkişaf etməkdə olan ölkələr dörd əsas istiqamət üzrə fəaliyyət göstərməlidirlər.

Birinci istiqamət suveren kapitalın strateji gücünün artırılmasıdır. Körfəz və Yaxın Şərq ölkələrinin trilyonlarla dollar həcmində sərvət fondları mövcuddur. Bu vəsaitlərin bir hissəsinin Afrika, Asiya və Latın Amerikasında infrastruktur, enerji, limanlar, dəmir yolları, emal sənayesi, texnologiya və ağıllı kənd təsərrüfatı layihələrinə yönəldilməsi güclü iqtisadi əməkdaşlıq şəbəkəsinin formalaşmasına şərait yarada bilər.

İkinci istiqamət alternativ maliyyə sistemlərinin yaradılmasıdır. BRİCS kimi birliklərin yalnız siyasi bəyanat platforması kimi deyil, milli valyutalarla ticarətin genişləndirilməsi, rəqəmsal ödəniş sistemlərinin qurulması və strateji resurslarla dəstəklənən mübadilə mexanizmlərinin yaradılması istiqamətində institusional gücə çevrilməsi təklif olunur. Məqsəd ABŞ dollarına qarşı dərhal mübarizə aparmaq deyil, iqtisadiyyatların maliyyə təzyiqlərinə qarşı dayanıqlığını artırmaqdır.

Üçüncü istiqamət sənaye suverenliyi və dəyər zəncirlərinə nəzarətin gücləndirilməsidir. Müasir iqtisadiyyatda əsas gəlir xammaldan deyil, onun emalından, texnologiyadan, dizayndan, marketinqdən və intellektual mülkiyyətdən əldə edilir. Buna görə də kritik mineral istehsalçısı olan ölkələrin texnologiya transferi, yerli istehsal müəssisələrinin yaradılması və milli kadrların hazırlanması istiqamətində daha sərt şərtlər irəli sürməsi vacib hesab olunur.

Dördüncü istiqamət isə böyük güclər arasındakı rəqabətdən strateji şəkildə istifadə etməkdir. Hazırda dünya tarixi üstünlüklərini qorumağa çalışan Qərb ölkələri ilə yüksələn Asiya gücləri arasında yeni rəqabət mərhələsinə daxil olub. Bu şərait inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün risklərlə yanaşı, yeni imkanlar da yaradır. Ekspertlər hesab edirlər ki, bu dövlətlər hər hansı bir güc mərkəzindən tam asılı olmaq əvəzinə, müxtəlif tərəflərlə praqmatik əməkdaşlıq modeli qurmalıdırlar.

Analitiklərə görə, müasir dövrdə əsas mübarizə artıq sadəcə zəngin Şimalla kasıb Cənub arasında deyil. Əsas fərq gələcəyin texnologiyalarına, maliyyə resurslarına və strateji istehsal zəncirlərinə nəzarət edənlərlə yalnız xammal ixrac edənlər arasındadır.

Evian şəhərində keçirilən G7 sammiti də bu reallığı bir daha nümayiş etdirir. Müşahidəçilərin fikrincə, beynəlxalq sistemdə təsir imkanları mənəvi çağırışlarla deyil, iqtisadi güc, texnoloji müstəqillik, maliyyə imkanları, istehsal potensialı və strateji əməkdaşlıqlar vasitəsilə əldə olunur.

Qlobal Cənub ölkələri hazırda mühüm tarixi mərhələdən keçir. Qərb iqtisadiyyatlarında müşahidə olunan problemlər, Asiyanın yüksəlişi, qloballaşmaya inamın azalması və təbii ehtiyatların strateji əhəmiyyətinin artması bu ölkələrə dünya sistemində mövqelərini yenidən müəyyənləşdirmək imkanı yaradır.

Ekspertlər hesab edirlər ki, qarşıdakı dövrdə bu ölkələr ya qlobal qərarların passiv icraçısı olaraq qalacaq, ya da inkişaf, suverenlik, inteqrasiya və müstəqil qərarvermə prinsiplərinə əsaslanan yeni iqtisadi model quraraq beynəlxalq sistemin fəal iştirakçısına çevriləcəklər.