BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Kanadanın enerji ehtiyatları ilə zəngin olan Alberta əyalətində separatçılıq meylləri son aylarda yenidən güclənib. Əyalətdə müstəqillik tərəfdarları Ottavanın iqtisadi və ekoloji siyasətlərinin regionun maraqlarına zidd olduğunu iddia edir, bəzi qruplar isə hətta ABŞ ilə daha sıx inteqrasiya və ya birləşmə ideyasını gündəmə gətirirlər.
2025-ci ilin yayında Albertanın Red Dir şəhərində keçirilən geniş toplantıda yüzlərlə insan əyalətin Kanadadan ayrılması ideyasını dəstəklədiyini nümayiş etdirib. Toplantının təşkilatçıları hesab edir ki, Kanada xam neftinin təxminən 84 faizini istehsal edən Əlberta ölkə iqtisadiyyatına verdiyi töhfəyə uyğun siyasi təsir gücünə malik deyil. 2026-cı ilin mart ayında keçirilmiş rəy sorğularına əsasən, əyalət sakinlərinin təxminən üçdə biri müstəqillik ideyasını dəstəkləyir.
Ayrılma meyllərinin əsas səbəbləri
Separatçı qüvvələr Ottavanın iqlim siyasətini və enerji sektoruna tətbiq etdiyi məhdudiyyətləri ciddi tənqid edirlər. Onların fikrincə, federal hökumətin karbon emissiyalarının azaldılması istiqamətində qəbul etdiyi qərarlar neft və qaz sənayesinin inkişafını məhdudlaşdırır.
Əyalətdə geniş yayılmış başqa bir narazılıq isə vergi siyasəti ilə bağlıdır. Müstəqillik tərəfdarları iddia edirlər ki, Alberta federal büdcəyə milyardlarla dollar vəsait köçürsə də, bu vəsaitlərin əhəmiyyətli hissəsi digər əyalətlərin maliyyələşdirilməsinə yönəldilir. Onların fikrincə, əyalətin iqtisadi çəkisi ilə siyasi nüfuzu arasında ciddi uyğunsuzluq mövcuddur.
Tarixi köklər
Albertada separatçılıq ideyası yeni deyil. İlk ciddi narazılıq dalğası 1980-ci illərdə federal hökumətin enerji sektoruna nəzarəti gücləndirməsindən sonra yaranıb. Sonrakı illərdə qərb regionlarının mərkəzi hökumət tərəfindən lazımi səviyyədə təmsil olunmadığı fikri daha da güclənib.
Son dövrdə isə bu hərəkat beynəlxalq siyasi proseslərin təsiri altında yeni mərhələyə keçib. Xüsusilə ABŞ-də mühafizəkar sağ qüvvələrin yüksəlişi və Prezident Donald Trampın siyasəti bəzi Alberta separatçıları üçün nümunəyə çevrilib.
Referendum planı
Albertanın Baş naziri Danielle Smith şəxsən ayrılmanın tərəfdarı olmadığını bildirsə də, əyalətdə referendum keçirilməsini asanlaşdıran qanun dəyişikliklərini dəstəkləyib.
Yeni qaydalara əsasən, referendumun təşkili üçün tələb olunan imza sayı əhəmiyyətli dərəcədə azaldılıb. Bu isə müstəqillik məsələsinin yaxın aylarda rəsmi səsverməyə çıxarılması ehtimalını artırıb. Ekspertlər hesab edirlər ki, bu addım həm separatçı qanadın təzyiqlərini azaltmaq, həm də federal hökumətə siyasi mesaj göndərmək məqsədi daşıyır.
Tramp amili və ABŞ ilə əlaqələr
Separatçı hərəkatın bəzi liderləri ABŞ administrasiyası nümayəndələri ilə görüşlər keçirərək mümkün müstəqillik ssenarilərini müzakirə ediblər. Məlumata görə, görüşlər zamanı yeni dövlətin maliyyələşdirilməsi, ABŞ dollarından istifadə və iqtisadi əməkdaşlıq məsələləri də gündəmə gətirilib.
Bu məlumatlar Kanadada ciddi rezonans doğurub. Rəy sorğuları göstərir ki, kanadalıların böyük əksəriyyəti ABŞ-dən gələn mümkün siyasi və iqtisadi təsirlərin Albertanın ayrılma prosesini sürətləndirə biləcəyindən narahatdır.
Qarşıdakı hüquqi maneələr
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, referendum keçirilsə belə, Albertanın Kanadadan ayrılması hüquqi baxımdan son dərəcə mürəkkəb proses olacaq.
Kanada Ali Məhkəməsinin 1998-ci ildə çıxardığı qərara əsasən, heç bir əyalət birtərəfli qaydada müstəqilliyini elan edə bilməz. Bundan əlavə, federal parlament ayrılma prosesinin legitimliyi barədə yekun söz sahibidir.
Prosesin qarşısındakı ən ciddi maneələrdən biri də yerli xalqların mövqeyidir. Yerli icmalar bildirirlər ki, onların tarixi torpaqları ilə bağlı müqavilələr birbaşa Kanada dövləti ilə bağlanıb və bu səbəbdən onların razılığı olmadan hər hansı ayrılma prosesi qanuni hesab edilə bilməz. Məhkəmələr də artıq bir sıra hallarda yerli xalqların mövqeyini dəstəkləyən qərarlar qəbul ediblər.
İqtisadi risklər
İqtisadçılar xəbərdarlıq edirlər ki, müstəqillik Alberta üçün ciddi iqtisadi çətinliklər yarada bilər. Hesablamalara görə, ayrılma nəticəsində əyalətin ümumi daxili məhsulu əhəmiyyətli dərəcədə azala bilər.
Bundan əlavə, dənizə çıxışı olmayan Alberta neft və qaz ixracı üçün Kanada və ya ABŞ ərazisindən keçən marşrutlardan asılı qalacaq. Bu isə yeni dövlətin enerji ixracını qonşularla aparılacaq mürəkkəb danışıqlardan asılı vəziyyətə sala bilər.
Nəticə etibarilə, Albertada separatçılıq hərəkatı son illərdə əhəmiyyətli siyasi qüvvəyə çevrilsə də, müstəqillik ideyasının reallaşması qarşısında həm hüquqi, həm siyasi, həm də iqtisadi baxımdan çoxsaylı maneələr qalmaqdadır. Qarşıdakı referendumun keçirilib-keçirilməməsindən asılı olmayaraq, əyalətin gələcəyi ilə bağlı müzakirələrin Kanada siyasətinin əsas mövzularından biri olaraq qalacağı gözlənilir.