BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
2026-cı ilin aprel ayında İranla hərbi gərginliyin artması və Hürmüz boğazının qapadılması qlobal neft bazarlarında xaos yaratsa da, bu böhranın pərdəarxasında dayanan ABŞ-ın maliyyə elitası tarixin ən böyük mənfəət dövrünü yaşayır. Donald Trampın "Biz çoxlu pul qazanırıq" etirafı, müharibənin təkcə hərbi deyil, həm də mürəkkəb bir "maliyyə mühəndisliyi" layihəsi olduğunu ortaya qoyur.
Müasir dünyada neft artıq sadəcə yanacaq deyil, həm də mürəkkəb maliyyə alətidir. Neft qiymətlərinin "Brent" (London) və "WTI" (Çikaqo) birjalarında müəyyən edilməsi, mənfəətin böyük hissəsinin hasilatçı ölkələrdən çox, Qərbin maliyyə mərkəzlərinə axmasını təmin edir.
Böhran zamanı neftin qiymətinin 70 dollardan 110 dollara sıçraması bəzi qruplar üçün "qızıl dövr" deməkdir:
Hedcinq Fondları və Sərmayəçilər - Çikaqo birjasında fyuçers və opsion müqavilələri vasitəsilə qiymət dalğalanmalarından saniyələr içində milyonlar qazanırlar.
Londonun "Lloyd's" kimi şirkətləri müharibə risklərini sığortalayaraq rüsumları kəskin artırır və qlobal neft sığortası bazarının 45%-nə nəzarət edirlər.
Ağ Evdən sızan məlumatlar əsasında Tvitter (Truth Social) paylaşımlarından bir neçə dəqiqə əvvəl edilən ticarətlər, bir ovuc elitanın milyardlar qazanmasına şərait yaradır.
Yaxın Şərqdəki müharibənin əsl qalibləri nə hasilatçı ölkələr, nə də sıravi amerikalı istehlakçılardır. Əsl mənfəət qlobal aktiv idarəetmə nəhənglərinə – BlackRock, Vanguard və State Street-ə gedir.
Bu şirkətlər həm neft çıxaran şirkətlərin (ExxonMobil, Chevron), həm də onların rəqiblərinin səhmdarlarıdır.
2022-ci ilin enerji böhranı göstərdi ki, neftdən əldə edilən mənfəətin 50%-i dünyanın ən zəngin 1%-lik təbəqəsinə çatır. ABŞ-ın ən yoxsul 50%-i isə bu mənfəətin cəmi 1%-ni ala bilir.
Donald Tramp administrasiyası müharibəni və blokadanı bir iqtisadi silah kimi istifadə edərək ABŞ-ı dünyanın mütləq enerji liderinə çevirməyi hədəfləyir.
ABŞ gündəlik 13.5 milyon barel hasilatla Rusiya (9.9 mln) və Səudiyyə Ərəbistanını (9.5 mln) geridə qoyub.
Rusiya qazının sıradan çıxarılmasından sonra ABŞ Avropanın ən böyük qaz tədarükçüsünə çevrilərək hasilatın 22%-nə nəzarət edir.
Sosial fəsadlar və irqi təfərrüat
Tədqiqatlar göstərir ki, neft qiymətlərinin artmasından əldə edilən mənfəət həm də sosial və irqi bərabərsizliyi dərinləşdirir. ABŞ-da neft mənfəətinin 87%-i ağdərili ailələrə gedir, afroamerikalı və latınamerikalı icmalar isə yalnız yüksək yanacaq qiymətlərindən əziyyət çəkirlər.
İran müharibəsi və regional gərginlik sıravi insanlar üçün inflyasiya və yoxsulluq demək olsa da, Çikaqo və London "simsar"ları, habelə BlackRock kimi nəhənglər üçün bu, kapitalın tarixdə görünməmiş sürətlə mərkəzləşməsi fürsətidir.