BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
ABŞ və İsrailin İranla hərbi münaqişəsi qlobal neft bazarlarında misli görünməmiş bir fenomenə – "ikitirəli qiymət" sisteminə yol açıb. Hazırda bazar iki yerə bölünüb - gözləntilərə əsaslanan "kağız" (fyuçers) bazarı və fiziki çatdırılma imkanları ilə məhdudlaşan real neft bazarı.
Hazırda neft bazarında paradoksal vəziyyət yaranıb:
Təcili çatdırılma üçün nəzərdə tutulan real neftin qiyməti 132,74 dollara yüksəlib.
Birjalarda satılan yaxınmüddətli müqavilələr isə 99,36 dollar səviyyəsində qalıb.
Bu 33 dollarlıq fərq neftin artıq sadəcə tələb və təkliflə deyil, "təchizata çıxış imkanı" ilə qiymətləndirildiyini göstərir. Hörmüz boğazındakı gərginlik, artan sığorta xərcləri və logistik risklər neftin birjalardakı qiymətini reallıqdan qoparıb.
"Kağız barellər" niyə ucuz qaldı?
Ekspertlər maliyyə bazarlarının (fyuçerslərin) real qıtlığa adekvat reaksiya verməməsini üç əsas səbəblə izah edirlər:
Birja müqavilələri həftələr sonrakı çatdırılmanı hədəflədiyi üçün gələcəkdə vəziyyətin sabitləşəcəyi ümidini qiymətləndirir.
Yüksək dəyişkənlik və depozit (marja) tələblərinin kəskin artması treyderləri böyük sövdələşmələrdən çəkindirir. Bu, birja qiymətlərinin real tələbi əks etdirməsinə mane olur.
ABŞ-ın strateji neft ehtiyatlarını bazara çıxarması və istehsalçıların hedcinq (sığortalama) satışları birja qiymətlərini süni şəkildə aşağıda saxlayır.
Normal şəraitdə birja ilə fiziki bazar arasındakı fərq arbitraj yolu ilə aradan qaldırılmalı idi. Lakin İran müharibəsi bu mexanizmi sıradan çıxarıb. Tankerlərin hərəkətinin məhdudlaşması və sığorta şirkətlərinin bəzi marşrutlardan imtinası, nəzəri olaraq mövcud olan neftin real alıcıya çatmasını qeyri-mümkün edib.
Neft harada qiymətləndirilir?
2026-cı il hadisələri 1980-ci illərdən bəri formalaşan "neftin maliyyələşməsi" dövrünün zəif nöqtələrini üzə çıxardı. Enerji şirkətləri indi ikiqat qiymət mühitində fəaliyyət göstərməyə məcburdur - investisiya qərarları 99 dollarlıq birja qiymətinə, gündəlik pul axını isə 132 dollarlıq real qiymətə əsaslanır.
Bu vəziyyət fundamental bir sual doğurur - neftin real qiyməti Londondakı birjalarda müəyyən edilir, yoxsa silahların kölgəsindəki Hörmüz boğazında?