BAKI,VOA , Analitik Təhlil Mərkəzi

Uzun illərdir ki, İslam Respublikasının strateji süqut nöqtəsinə doğru sabit addımlarla irəlilədiyini görürdük. Həmin an artıq gəlib çatdı, lakin bu, regiondakı bir çoxlarının gözlədiyindən tamamilə fərqli bir şəkildə baş verdi. ABŞ və İsrailin İranın nüvə və hərbi infrastrukturuna qarşı koordinasiyalı zərbələri Yaxın Şərqin onilliklər boyu şahidi olduğu ən təhlükəli eskalasiyadır. Lakin bu zərbələr yalnız İran sisteminin çöküş ehtimalından xəbər vermir, həm də daha təhlükəli bir regional səhifəni açır.

İran ağır təzyiqlər altında əzilirdi. Sanksiyalar iqtisadiyyatını tükəndirmişdi, İsrailin davamlı əməliyyatları onun regional proksi (vəkil) şəbəkəsini zəiflətmişdi. Həmçinin, daxili iğtişaşlar, xüsusən də gənclər və qadınlar arasındakı narazılıqlar sistemin formalaşdırmağa çalışdığı sabitlik imicini sarsıtmışdı.

Bu gün Tehran 1979-cu ildən bəri görülməmiş strateji təcrid, iqtisadi yük və daxili təzyiqlərlə üz-üzədir. Lakin strateji zəiflik avtomatik olaraq siyasi keçidə gətirib çıxarmır; əksinə, ölkəni hakimiyyət uğrunda mübarizənin kəskinləşməsinə doğru itələyir və həm daxili tərəflərin, həm də xarici qüvvələrin sızması üçün boşluqlar yaradır.

İsrail bu zəifliyi erkən anladı. Son onillikdə İran daxilində gizli və aşkar əməliyyatlarla geniş kampaniya apardı. Bu kampaniya kiberhücumlar, nüvə obyektlərində diversiyalar, alimlərin və təhlükəsizlik rəsmilərinin sui-qəsdləri, həmçinin İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) sıralarına dərindən sızmaqla həyata keçirildi. Hər bir əməliyyat İranın imkanlarını zəiflətməyə çalışırdı, lakin eyni zamanda Vaşinqtonun manevr imkanlarını daraltmağı hədəfləyirdi.

Məqsəd aydın idi: ABŞ-ı diplomatiyanın çıxılmaz yola girdiyinə, vaxtın bitdiyinə və hərbi varianta müraciət etməyin yalnız əsaslı deyil, həm də qaçılmaz olduğuna inandırmaq.

İsrailin planlaşdırdığı və həyata keçirdiyi şey sadəcə konspiroloji bir manipulyasiya deyil, bütöv bir strateji formalaşdırma idi. Kəşfiyyat məlumatları siyasi və diplomatik mesajlarla tamamlanaraq, İranın qəti addım tələb edən birbaşa ekzistensial təhlükə olması mənzərəsi yaradıldı. Vaşinqtondakı müzakirələr tədricən "zərbə endirilməlidirmi?" sualından "zərbə nə vaxt və necə endirilməlidir?" sualına keçdi.

2025-ci ilin iyununda ABŞ-ın "B-2" bombardmançıları ağır bombalarla Fordo, Nətənz və İsfahanı vurduqda, regionun artıq geri dönüşü olmayan nöqtəyə çatdığı göründü. Hücumlar İranın nüvə infrastrukturunun böyük hissəsini məhv etsə də, sistemi devirmədi. Əksinə, daha çox eskalasiyaya — İsrailin irəliləməyə hazır olduğu bir eskalasiyaya zəmin hazırladı.

Xameneyinin sui-qəsdi regional qeyri-sabitliyin memarının aradan qaldırılması kimi təqdim edildi. İsrail üçün bu əməliyyat İslam Respublikasının ideoloji mərkəzinə zərbə vurmaq kimi uzunmüddətli hədəfin zirvəsi idi. ABŞ isə bunu eskalasiyanın qarşısını almaq və öz qüvvələrini qorumaq üçün zəruri addım kimi təsvir etdi. Lakin bütün region son dərəcə təhlükəli bir strateji uçuruma sürükləndi.

İran İordaniya, İraq və Körfəzdəki ABŞ bazalarını, həmçinin İsrailin hərbi obyektlərini hədəf alan raket və dron zərbələri ilə cavab verdi. Körfəz hava məkanı bir neçə dəfə bağlandı, enerji bazarlarında kəskin dalğalanmalar yaşandı və Hörmüz boğazı vasitəsilə daşımaların sığorta haqları kəskin şəkildə artdı.

Körfəz ölkələri bu gün özlərini başlamadıqları və istəmədikləri bir qarşıdurmanın hədəfində tapırlar. Onların Vaşinqtonla sıx təhlükəsizlik tərəfdaşlığı və Tehranla ehtiyatlı rabitə kanalları qurmaq üzərində formalaşdırdıqları incə balans çökdü.

Regionun üzərinə çökən təhlükə İran və İsrail arasındakı klassik müharibə deyil, raketlər, kiberhücumlar və vəkil (proksi) eskalasiyaları vasitəsilə idarə olunan uzunmüddətli regional münaqişədir. Bu, Livan, İraq, Suriya və Yəməni döyüş meydanına çəkən, Körfəz ölkələrinin həyati əhəmiyyətli iqtisadi damarlarını hədəf alan bir münaqişədir.

Hörmüz boğazı qlobal neft tədarükünün təxminən beşdə birini daşıyır. Bu həyati əhəmiyyətli keçiddə işlər Tel-Əvivdə planlaşdırılan zərbə ilə Vaşinqtonda elan olunan zərbə arasında fərq qoymur. Əgər İran dəniz naviqasiyasını müvəqqəti də olsa dayandırmaq qərarına gəlsə, iqtisadi fəsadlar regionun sərhədlərindən kənara çıxacaq, lakin ilk şok Yaxın Şərqdə hiss olunacaq.

İranın daxilində isə mənzərə daha mürəkkəbdir. Xalqın bəzi təbəqələri repressiyalar və iqtisadi əzablar üçün məsuliyyət daşıyan liderin ölümünü qeyd etdiyi halda, digərləri dövlət bayrağı ətrafında birləşib. Şübhəsiz ki, millətçilik güclü bir qüvvədir, xüsusən də xarici hücum onun fitilini alovlandırdıqda. Həmçinin, SEPAH hələ də mütəşəkkildir, güclüdür və İranın siyasi-iqtisadi strukturuna dərindən nüfuz edib.

Xameneinin aradan qaldırılması sistemin dağılmasına deyil, əks nəticəyə — onun möhkəmlənməsinə səbəb ola bilər. Tehrandakı liderlik boşluğunun regional yumşalma axtaran mülayim islahatçıların ortaya çıxması ilə nəticələnəcəyi ehtimalı azdır. Məntiqə daha yaxın olan odur ki, bu boşluq dünyanı yalnız qarşıdurma prizmasından görən radikal təhlükəsizlik tərəfdarlarının mövqeyini gücləndirsin. "Ali Rəhbər"in simvolik nüfuzu olmadan belə, birbaşa SEPAH tərəfindən idarə olunan İran daha proqnozlaşdırılmaz və asimmetrik cavablara daha meylli ola bilər.

Bu ehtimal ərəb dövlətlərini real strateji dilemma qarşısında qoyur. Daha əvvəl elə görünürdü ki, İranın zəifləməsi onun ərəb işlərinə müdaxiləsinin azalmasından xəbər verir. Lakin qeyri-sabit İran — istər parçalansın, istərsə də daha radikallaşsın — bütün regiona xaos və qeyri-sabitlik ixrac edə bilər.

İraq, Suriya və Liviya təcrübələri dərs çıxarmaq istəyənlər üçün böyük dərslər daşıyır. Dövlətin süqutu yeni sistem doğurmur, vakuum yaradır. Siyasi yol xəritəsi olmayan xarici müdaxilələr nadir hallarda davamlı sabitliyə nail olur. Region qeyri-müəyyən müddətə qədər davam edəcək yeni bir parçalanma meydanına tab gətirə bilməz.

Bu mənzərə regional effektivliyin aşınması ilə bağlı daha dərin narahatlıq yaradır. Yaxın Şərqin yenidən ilk növbədə xarici hesablamalarla formalaşan strateji rəqabət meydanına çevrilməsi təhlükəsi var. İsrailin təhlükəsizlik doktrinası və ABŞ-ın siyasi dinamikası bu qarşıdurmanı qidalandırdı, lakin onun bədəli ərəb cəmiyyətlərinin çiyinlərinə iqtisadi, siyasi və sosial yük kimi düşəcək.

Artıq həlledici sual İranın strateji süqut mərhələsinə çatıb-çatmaması deyil (çünki artıq bu mərhələyə çatdığı aydındır), sual ondan ibarətdir ki, sonradan nə olacağına dair müəyyən bir çərçivə olmadan bir dövləti parçalamaq regional təhlükəsizliyi gücləndirir, yoxsa onu daha da kövrəkləşdirir?

Ərəb paytaxtları gərginliyin artmasının və nəzarətdən çıxmasının qarşısını almaq üçün sürətlə hərəkət etməlidir. Bu, yalnız Vaşinqtonla deyil, regional oyunçuların öz aralarında təcili diplomatik koordinasiyanı tələb edir.

Gərginlik nə qədər yüksək olsa da, Tehranla rabitə kanalları açıq saxlanılmalıdır. Həmçinin, eskalasiyanı azaltmaq mexanizmləri gücləndirilməli, dəniz təhlükəsizliyi birtərəfli mövqelər deyil, kollektiv razılaşmalar vasitəsilə qorunmalıdır. Ən əsası isə, region liderlərin hərbi yolla sıradan çıxarılmasının strateji həllə bərabər olması xülyasına müqavimət göstərməlidir. Daimi sabitlik yalnız hava gücü ilə tətbiq edilmir; o, siyasi iştirakçılıq, iqtisadi dirçəliş və gərginliyin təzahürlərini cilovlamaqla kifayətlənməyib, onun köklərini həll edən regional təhlükəsizlik çərçivələrini tələb edir.

İran süqut nöqtəsinə çatdı. Lakin onun süqutu Yaxın Şərqin son illərdə bərpa etməyə çalışdığı kövrək balansı da poza bilər.

Region bu gün yol ayrıcındadır. Ya qisasçı eskalasiya, vəkil qarşıdurmaları və iqtisadi iğtişaşlar burulğanına yuvarlanacaq, ya da bu təhlükəli andan istifadə edərək təkəbbür və zəfər nümayişinə deyil, eskalasiyanın azaldılması və sabitliyə üstünlük verən daha müstəqil və koordinasiyalı regional strategiyanı möhkəmləndirəcək.

Tarix bu anı kimin hücuma başladığına və ya kimin daha böyük gücə sahib olduğuna görə deyil, regionun yeni bir açıq münaqişəyə sürükləndiyinə, yoxsa müdriklik göstərərək uçurumun kənarından geri çəkildiyinə görə mühakimə edəcək.