BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə

1890-cı ildə amerikalı hərbi tarixçi Alfred Mahan "Dəniz Qüdrətinin Tarixə Təsiri" kitabını nəşr etdirərək ABŞ-ın qlobal hegemonluğunun nəzəri əsaslarını qoydu. Mahanın doktrinasına görə, dənizlərə nəzarət etmək dünyada dominant mövqe tutmaq deməkdir. Bu gün ABŞ-ın okeanlarda onlarla aviadaşıyıcı qrupu ilə varlıq göstərməsi məhz bu strateji düşüncənin məhsuludur.

Aviadaşıyıcılar: ABŞ-ın "Üzən Qalaları"

Dünya səthinin üçdə ikisindən çoxunu örtən okeanlar ABŞ-a öz hərbi gücünü uzaq sahillərə, sabit bazalara ehtiyac duymadan çatdırmaq imkanı verir. Aviadaşıyıcılar sadəcə gəmi deyil, onlar strateji hücum platformalarıdır.

Sülh dövründə müttəfiqlərə güvən vermək və rəqibləri çəkindirmək üçün istifadə olunur. Müharibə dövründə isə onlarla qırıcı təyyarə, erkən xəbərdarlıq və elektron müharibə vasitələri ilə həm dənizdə, həm də quruda hədəfləri məhv etmək qabiliyyətinə malikdir.

"USS Gerald Ford" (CVN-78): Texnoloji Zirvə

"USS Gerald Ford" ABŞ-ın ən yeni, ən bahalı və ən böyük aviadaşıyıcısıdır. 2017-ci ildə xidmətə girən bu gəmi 13,5 milyard dollara başa gəlib.

Texniki göstəriciləri

Suyu sıxışdırıb çıxarma qabiliyyəti 100,000 tondur. Nüvə enerjisi ilə hərəkət edir (onillərlə yanacaq doldurmadan hərəkət edə bilir). Elektromaqnit təyyarə buraxılış sistemi (EMALS) və təkmilləşdirilmiş eniş avadanlıqları var. Bu texnologiya təyyarələrin daha sürətli və daha ağır yüklə havaya qalxmasına imkan verir.

Tarixi İnkişaf: "Langley"dən "Ford"a

ABŞ-ın ilk aviadaşıyıcısı "USS Langley" (CV-1) 1922-ci ildə kömür daşıyan gəminin yenidən qurulması ilə yaradılıb. İkinci Dünya Müharibəsi göstərdi ki, dənizdə hava üstünlüyü olmadan qələbə qazanmaq qeyri-mümkündür.

Soyuq Müharibə dövrü

Nüvə mühərrikli aviadaşıyıcıların (məsələn, "USS Enterprise" və "Nimitz" sinfi) yaranması ilə ABŞ-ın dənizdəki mütləq hakimiyyəti möhkəmləndi.

Post-Soyuq Müharibə

SSRİ-nin süqutundan sonra gəmi sayı azalsa da, texnoloji üstünlük artırıldı.

Müasir Münaqişələr və "Gerald Ford"un Rolu

Son hadisələr "Gerald Ford"un sadəcə bir çəkindirmə vasitəsi deyil, həm də aktiv döyüş elementi olduğunu göstərir.

Venesuela əməliyyatı (Yanvar 2026) "Qətiyyətli İradə" əməliyyatı çərçivəsində "Gerald Ford"un təyyarələri kəşfiyyat və hava dəstəyi təmin edərək Nikolás Maduronun saxlanılmasına kömək edib.

İranla gərginlik fonunda Donald Trampın əmri ilə gəmi Karib hövzəsindən Aralıq dənizinə göndərilib. Burada o, "USS Abraham Lincoln" ilə birləşərək İrana qarşı böyük bir dəniz gücü formalaşdırıb.

Aviadaşıyıcını batırmaq mümkündürmü?

Bu "üzən şəhərlərin" müdafiəsi bir neçə qatdan ibarətdir.

Kreyserlər və freqatlar "Aegis" hava hücumundan müdafiə sistemi ilə gəmini raketlərdən qoruyur. Gəmidəki F/A-18 və F-35 qırıcıları təhlükəni uzaqdan məhv edir.

Tarixi təcrübələr göstərir ki, aviadaşıyıcılar ağır zədələrdən sonra belə batmır ("USS Franklin" və "USS Enterprise" nümunələri).

Çinin "DF-21" və "DF-26" kimi aviadaşıyıcı qatili hesab olunan ballistik raketləri və hipersəs silahları bu gəmilər üçün ən böyük riskdir. ABŞ-ın müdafiə naziri Pit Heqsetin qeyd etdiyi kimi, Çinin hipersəs raketləri münaqişənin ilk 20 dəqiqəsində ABŞ-ın 10 aviadaşıyıcısını məhv edə bilər.

Müharibə, yoxsa Çəkindirmə?

"Gerald Ford"un Aralıq dənizinə göndərilməsi Vaşinqtonun Yaxın Şərqdəki maraqlarını qorumaq üçün hər cür riskə hazır olduğunu göstərir. Bu, bir tərəfdən İranın fəallığını cilovlamaq, digər tərəfdən isə ABŞ-ın qlobal hərbi üstünlüyünü nümayiş etdirmək məqsədi daşıyır. Lakin hipersəs raketlər dövründə bu nəhəng gəmilərin hələ də "batmaz" olub-olmaması hərbi ekspertlər arasında böyük sual işarəsi olaraq qalır.