BAKI, AzerVoice

Osmanlı Türk hakimiyyət anlayışına görə, sülalənin bütün kişi üzvlərinin hökmdar olmaq hüququ var idi. Bu qeyri-müəyyənlik daim taxt uğrunda mübarizələrə səbəb olurdu. Hətta Türk dövlətlərinin əksəriyyətinin süqutunun ən mühüm səbəbi də məhz bu idi. Müxtəlif vasitə və şəxslərdən istifadə edərək hökmdar olanlar, taxtlarını möhkəmləndirmək üçün ilk iş olaraq digər namizədləri aradan qaldırırdılar. Hökmdarlar, əgər taxtda qalmağı bacarıb yaşlanarlarsa, ən çox sevdikləri şahzadəni öz yerlərinə hökmdar etmək üçün uyğun şərait yaratmağa çalışırdılar. Lakin taxta çıxma qaydasını müəyyən edəcək dəqiq bir qanun olmadığından, hökmdarın ölümü ilə yenidən hakimiyyət uğrunda mübarizələr başlayırdı. Hətta hökmdar sağ ikən belə üsyan bayrağını qaldıran şahzadələrə rast gəlinirdi. Tələsik hərəkət edən şahzadələr mübarizəni uduzduqları halda, aqibətləri yağlanmış kəndirlə boğulmaq olurdu.

Taxta çıxma sistemindəki qeyri-müəyyənlik səbəbindən Osmanlı tarixində ən maraqlı taxt mübarizələrindən biri II Bəyazidlə oğlu, "Yavuz" ləqəbli Şahzadə Səlim arasında yaşanmışdı. Osmanlı tarixində ilk dəfə bir övlad, atasını əsgərin gücü ilə taxtdan salaraq yerinə hökmdar seçilmişdi. Bundan əlavə, Sultan Səlim üsyan edib uğur qazanan ilk və son şahzadə, II Bəyazid isə İstanbul paytaxt olduqdan sonra zorla taxtdan salınan ilk padşah olmuşdu.

Sultan Bəyazidin səkkiz oğlundan beşi hələ hökmdarın sağlığında vəfat etdi.
II Bəyazid sağ qalan oğulları – Əhməd, Qorqud və Səlim arasında Əhmədin, dövlət adamlarının da təsiri var idi və özündən sonra Osmanlı taxtına keçməsini istəyirdi.
Dövlət adamlarının əksəriyyəti də Şahzadə Əhmədi taxtın həqiqi sahibi kimi görürdü. Lakin Şahzadə Əhmədin cəsarətli olmaması və Şahkulu üsyanı zamanı bacarıqsız davranışları səbəbilə əsgərlər arasında nüfuzu az idi.

Dövrün tanınmış alim və şairlərindən biri olan Şahzadə Qorqud isə taxtı arzulasa da, onun şansı çox az idi. Trabzon valisi olan Şahzadə Səlim isə II Bəyazidin sağ qalan ən kiçik oğlu idi. Dövlət adamları arasında çox tərəfdarı olmasa da, sərt xarakteri səbəbilə əsgərlər tərəfindən sevilirdi.

Şahzadə Səlim İstanbuldakı siyasi vəziyyəti yaxından izləyirdi. Atasının ölümü halında taxtı ələ keçirmək üçün tez bir zamanda İstanbula çatmaq məqsədilə özünü Rumelidəki bir sancaq bölgəsinə vali təyin etdirmək istədi, lakin bu arzusu qəbul edilmədi. Bunun üzərinə Trabzonu tərk edən Şahzadə Səlim əvvəlcə Krıma, Kəfədə olan oğlu Şahzadə Süleymanın yanına getdi. Şahzadə Süleyman və Krım xanından topladığı qüvvələrlə Rumeliyə keçdi.

İki tərəf arasında gedib-gələn elçilərə baxmayaraq razılıq əldə olunmadıqda, II Bəyazid ordusunun başına keçərək oğlunu Edirnə yaxınlığında qarşıladı. Lakin məhz bu anda Rumeli bəyləri araya girib şahzadəyə Rumelidə Semendire, Alacahisar və İzvornik sancaklarının verilməsi məsələsində sultanı razı saldılar və bu, müharibənin qarşısını aldı.

II Bəyazid, Şahzadə Əhmədi vəliəhd etməyəcəyinə dair bir ahidnamə Verdi.
Lakin padşah bu ahidnaməyə baxmayaraq, Əhməd haqqındakı planlarından asanlıqla əl çəkmək niyyətində deyildi. Rumeli bəylərini toplayaraq onlardan Şahzadə Əhmədin padşahlığına etiraz etməyəcəklərinə dair söz aldı və Əhmədin adından taxtdan çəkilməyə hazırlaşırdı. Ancaq yeniçərilər, II Bəyazidin sağlığında başqasını padşah kimi görmək istəmədiklərini bildirərək bu qərarı qəbul etmədilər.

Son hadisələrdən narazı qalan Şahzadə Səlim, ordusunu toplayıb yenidən irəliləməyə başladı. Bu dəfə vasitəçilərin səyləri yetərli olmadı. Ata ilə oğul Çorlu yaxınlığındakı Qarışdıran Ovasında qarşı-qarşıya gəldilər. Şahzadənin birlikləri, bilavasitə yaşlı II Bəyazidin komandanlıq etdiyi nizami Osmanlı ordusu qarşısında qısa müddətdə dağıldı.

Bu məğlubiyyətə baxmayaraq, Şahzadə Səlimin əsgərlər arasındakı nüfuzu azalmadı və o, Kəfəyə çəkildi.

Bu müharibədə uğur qazanan II Bəyazid, çox sevdiyi oğlu Əhmədi hökmdar elan etmək üçün İstanbula dəvət etdi. Şahzadə Əhməd isə qısa müddətdə Gebzeyə gəldi və burada İstanbuldakı xəbərləri gözləməyə başladı. Bu arada Divanda Şahzadə Əhmədin necə padşah elan ediləcəyinə dair mühüm qərarlar qəbul edilmiş və şahzadə İstanbula dəvət olunmuşdu. Şahzadə Əhməd də vaxt itirmədən Üsküdara gəldi.

Yeniçərilər, Şahzadə Əhmədin taxta çıxarılmaq üçün İstanbula dəvət edildiyini və hazırda Üsküdarda olduğunu öyrəndilər. Üstəlik, Əhməd tərəfdarı dövlət adamlarının onlar haqqında "İt ağzına sümük tutar, sümük verəlim" kimi təhqiramiz ifadələr işlətməyə başladığını eşidəndə, 21 sentyabr 1511-ci ildə üsyan bayrağını qaldırdılar.

İlk olaraq, özləri üçün "it" deyən dövlət adamlarının evlərinin qapılarına belə yazılar asdılar:
"Bizi önəmsəməyib Sultan Əhmədi gətirirsiniz, bizim üçün ağzında sümük tutan it deyirsiniz. Bilin ki, biz it deyil, əsl erkək aslanıq. Bizə yem olaraq kəllə lazımdır. Vallahi, cümlənizin başını kəsərik, bilinmiş olsun."

Daha sonra bir toplantı keçirib bu toplantıda Şahzadə Əhmədi əsla padşah olaraq görmək istəmədiklərini açıq şəkildə ifadə etdilər.

Şahzadə Əhməd, vəziri Yularkıstı Sinan bəy ilə birlikdə nüfuzlu adamlarını yeniçəriləri öz tərəfinə çəkmək üçün İstanbula göndərdi. Lakin yeniçərilər şahzadənin padşahlığına razı olmadıqları kimi belə dedilər:
"Əgər Sultan Əhməd atasının əlini öpməyə gəlirsə, digər iki qardaşı da birlikdə hazır olmalıdır. Onun başqalarına üstün tutulması, orduda ixtilafa və ümumi fitnəyə səbəb olur."

Beləliklə, İstanbulda yenidən qarışıqlıq və nizamsızlıq hökm sürməyə başladı. Şahzadə Səlimin padşah olmasını istəyən əsgərlər, Şahzadə Əhmədin Üsküdardan İstanbula keçməsinin qarşısını almaq üçün Boğazdakı bütün nəqliyyat vasitələrinə əl qoydular.

Əsgərlər bununla kifayətlənməyərək, Şahzadə Əhmədin İstanbulda olan tərəfdarlarından:

Vəziriəzəm Hersekzadə Əhməd Paşa,
İkinci vəzir Koca Mustafa Paşa,
Rumeli bəylerbəyi Həsən Paşa,
Qazıaskər Müəyyədzadə Abdurrahman Əfəndi və Nişancı Tacizadə Cafer Çələbinin evlərini talan etdilər və padşahdan bu şəxslərin öldürülməsini tələb etdilər.

İstanbulda baş verən bu üsyanı xəbər alan Şahzadə Əhməd isə Üsküdardan Gebzeyə geri döndü və burada bir neçə gün gözlədikdən sonra Konyaya qayıtdı.Bu zaman bəzi dövlət adamları, Şahzadə Qorquda məktublar göndərərək onu gizlicə İstanbul’a gəlib əsgərləri öz tərəfinə çəkməyə və taxtı ələ keçirməyə təşviq etdilər.

Bu təşviqlərdən cəsarət alan Şahzadə Qorqud gizlicə paltar dəyişərək İstanbula gəldi və yeniçeri ocağına sığındı.

Qorqud, şəhərə girdikdən sonra xüsusilə yeniçerilər arasında tərəfdar tapdı, amma daha sonra Səlimin Selimin tərəfdarlarının səyi ilə bu yeniçerilər də Səlim tərəfinə keçdi. Qorqudun İstanbula gəlişi Səlimelim tərəfindən addım-addım izlənilmişdi.
Yeniçərilər nə qədər Qorquda hörmət göstərsələr də, Səlimi padşah olaraq görmək istədiklərini açıqca Qorquda bildirdilər.Daha sonra, əsgərlər, Səlimi özlərinə serdar təyin etməsi üçün Bayezidi sıxışdırmış, şahzadəyə də məktublar göndərmişdilər. II. Bayezid, təzyiq altında oğlunu serdar təyin edib, Yavuzu İstanbula dəvət etdi.

Padşahın və əsgərlərin bu dəvət məktublarına əsasən, Səlim, ağır qış şəraitinə baxmayaraq, qısa müddətdə paytaxta gəldi və Yenibahçəyə yerləşdi. Sonra Sultan Bayezidin əlini öpmək üçün saraya gəldi və bağlılığını bildirdikdən sonra Yenibahçəyə geri qayıtdı. Lakin bu vaxtda yeniçerilər arasında vəziyyət gərginləşirdi. Sultanın səfərə çıxa bilməyəcək qədər yaşlanmış olması, Səfəvilərin Anadoludaya yürüşləri şahzadələr arasındakı müharibəni bəhanə edən əsgərlər, Topqapı Sarayı önünə gəlib, Səlimi padşah olaraq görmək istədiklərini ifadə etdilər.

On nəfərlik bir nümayəndə heyətini saraya göndərib, bu istəklərini orada da dilə gətirdilər. Başda yeni Veziriazam Mustafa Paşa olmaqla, Divandakı digər şəxslər vəziyyətin ciddiliyini dərhal başa düşdülər. Mustafa Paşa, padişahın yanına gedərək vəziyyəti bildirdi. Nələri baş verdiyini və əsgərlərin istəklərini öyrənən Sultan Bayezid əvvəlcə “Mən sağ olduğum müddətcə beyliyimi heç kimə vermərəm” dedi. Bu cavab üzərinə Vezirazam Mustafa Paşa, “Devletlü hünkar! Çörəyinizi yedik, halal edin. Onlara qarşı çıxarsaq, işimizi bitirərlər” deyə cavab verdi. Sultan isə, “İndi mən padşahılığı verməsəm, məni gəlib öldürərlərmi?”- deyə soruşdu. Veziriazam vəziyyəti çox aydın şəkildə izah edərək, “Onlar sizi öldürməzlər, amma nizə ucuyla size taxtdan endirərlər” dedi.

Bunun üzərinə, 25 Aprel 1512-ci ildə Şahzadə Səlim yeniçerilər və sipahilərlə birlikdə sarayın önünə gəldi. Sultan Bayezid artıq etməyə bir şeyin olmadığını anlayıb, yeni bir üsyan yaşanmaması üçün, əsgərlərin istəyini qəbul edərək oğlu Səlimi padşah elan etdi. Beləliklə, 1511 ilə 1512-ci illər arasında təxminən bir il davam edən İstanbuldakı qarışıqlıq, Şahzadə Səlimin padşah elan edilməsi ilə sona çatdı.