BAKI,VOA, Fərid Mikayılov
VOA-nın təqdim etdiyi Hüquq Bələdçisi rubrikasında Quba 1 saylı Mediasiya Təşkilatının direktoru, hüquqşünas mediator Hümmət Əliyev Konfliktlərin İdarə Olunması və Mediasiya barədə mühüm məqamlara aydınlıq gətirib.
Bu gün cəmiyyətdə, biznes mühitində və qlobal arenada ən çox qarşılaşdığımız mövzulardan birini – konfliktlərin idarə olunmasını və bu sahədə ən effektiv alətlərdən biri olan mediasiya institutunu müzakirə edirik. Qonağımız Mediasiya və hüquq sahəsi üzrə tanınmış ekspert Hümmət Əliyevdir.
1. Mediasiya və Konflikt İdarəçiliyi
Müxbir: Hümmət müəllim, ilk olaraq anlayışlara aydınlıq gətirək. Çox vaxt bu iki məfhum cəmiyyətdə qarışdırılır. Mediasiya konflikt idarəçiliyindən nə ilə fərqlənir? Burada üçüncü tərəfin rolu tam olaraq nədən ibarətdir?
Hümmət Əliyev: Çox fundamental bir məqama toxundunuz. Konflikt idarəçiliyi (conflict management) daha geniş bir anlayışdır. Bura mübahisənin yatırılması, dondurulması, tərəflərin güclə və ya administrativ resurslarla sakitləşdirilməsi də daxildir. Yəni, proses mütləq problemin köklü həlli ilə bitməyə bilər.
Mediasiya isə konflikt idarəçiliyinin ən mütərəqqi formasıdır. Buradakı əsas fərq neytral və qərəzsiz üçüncü tərəfin (mediatorun) iştirakıdır. Mediator hakim və ya münsif deyil, onun qərar vermək hüququ yoxdur. Onun rolu tərəflər arasında qırılmış ünsiyyət köprülərini bərpa etmək, gizli maraqları üzə çıxarmaq və tərəflərin hər ikisini qane edən ("qazan-qazan" / win-win) bir ortaq məxrəcə gəlmələrinə kömək etməkdir.
2. Konfliktin Dərinləşməsinin Qarşısının Alınması
Müxbir: Konfliktlər bəzən idarəolunmaz dərəcədə böyüyür və tərəflər arasında geri dönüşü olmayan uçurumlar yaranır. Praktiki olaraq, konfliktin dərinləşməsi necə önlənir? Böhran anında atılmalı olan ilk addımlar hansılardır?
Hümmət Əliyev: Konfliktin dərinləşməsini (eskalasiyanı) önləməyin ilkin şərti "aktiv dinləmə" və emosional gərginliyi aşağı salmaqdır. Mübahisə böyüyəndə tərəflər bir-birini eşitmir, sadəcə cavab vermək üçün növbə gözləyirlər.
İlk növbədə, problem şəxsiyyətdən ayrılmalıdır. Biz "şəxsi hücumları" dayandırıb diqqəti sırf faktiki problemə yönəltməliyik. İkincisi, tərəflər arasında birbaşa deyil, mediator vasitəsilə dolayı kommunikasiya qurulmalıdır ki, təhqir və ittihamların qarşısı alınsın. Üçüncüsü, ortaq nöqtələri tapıb vurğulamaq lazımdır – hətta ən kəskin mübahisədə belə tərəflərin razılaşdığı 5-10%-lik kiçik bir ortaq sahə mütləq tapılır.
3. Mediasiyada Emosional Mərhələlər
Müxbir: Mübahisə tərəfləri adətən prosesə gərgin, qəzəbli, bəzən də ümidsiz daxil olurlar. Maraqlıdır, mediasiyada emosional mərhələlər varmı? Ekspert olaraq tərəflərin bu emosional keçidlərini necə idarə edirsiniz?
Hümmət Əliyev: Bəli, mütləq var. Mediasiya masası bir növ emosional süzgəcdir. Proses adətən 4 əsas emosional mərhələdən keçir: İnkar və İnamsızlıq (tərəflər qarşı tərəfin səmimiyyətinə inanmır), Qəzəb və İttiham (bütün günahı qarşı tərəfdə görürlər), Yorulma və Reallığı Qəbul Etmə (emosiyalar tükənir və problemin həll edilməli olduğu başa düşülür) və nəhayət Əməkdaşlıq mərhələsi.
Mən bir mütəxəssis kimi ilk mərhələlərdə tərəflərə "təhlükəsiz dekompressiya" şəraiti yaradıram. Yəni, qaydalar çərçivəsində emosiyalarını boşaltmalarına icazə veririk. Çünki daxildəki qəzəb çıxmayana qədər rasionallıq işə düşmür. Daha sonra isə fərdi görüşlər (koukuslar) vasitəsilə emosional fonu tamamilə neytrallaşdırırıq.
4. Konfliktlərin Həlli Mütləqdirmi?
Müxbir: Belə bir stereotip var ki, hər bir problem mütləq şəkildə tam bir barışıqla bitməlidir. Sizcə, konfliktlər həmişə həll olunmalıdırmı? Yoxsa bəzən onları sadəcə dondurmaq daha effektiv strategiyadır?
Hümmət Əliyev: Bu, çox dərin bir sualdır. Xeyr, konfliktlər həmişə klassik mənada "həll olunmaq" məcburiyyətində deyil. Bəzən tərəflərin maraqları tamamilə zidd olur və kompromis imkansız görünür. Belə vəziyyətlərdə konflikti konstruktiv şəkildə idarə etmək və ya dondurmaq ən doğru seçimdir.
Məsələn, tərəflər barışmaya bilər, lakin bir-birinə zərər verməmək, münasibətləri sivil qaydada sonlandırmaq və ya sadəcə "fərqli fikirlərdə qalmaq barədə razılığa gəlmək" (agree to disagree) özü də mediasiyanın uğurudur. Əsas məqsəd konflikti dağıdıcı (destruktiv) müstəvidən çıxarıb, tərəflərə zərər verməyəcək bir formaya salmaqdır.
5. Beynəlxalq Praktika
Müxbir: Son olaraq qlobal tendensiyalara toxunmaq istərdik. Bu yanaşma beynəlxalq praktikada necə qəbul olunur? İnkişaf etmiş ölkələrdə bu institut necə işləyir?
Hümmət Əliyev: Beynəlxalq praktikada, xüsusilə ABŞ, Böyük Britaniya və Avropa İttifaqı ölkələrində mediasiya hüquq və biznes sisteminin ayrılmaz bir hissəsidir. Məsələn, bir çox Qərb ölkələrində məhkəməyə getmədən öncə mediasiyadan keçmək məcburidir.
Beynəlxalq biznes müqavilələrində xüsusi "mediasiya qeydləri" olur. Çünki biznes dünyası anlayır ki, illərlə davam edən məhkəmə çəkişmələri vaxt, pul və reputasiya itkisidir. Mediasiya isə konfidensialdır, sürətlidir və iqtisadi cəhətdən səmərəlidir. Azərbaycan da son illərdə "Mediasiya haqqında" qanunla bu qlobal ailəyə inteqrasiya edib və beynəlxalq praktika ölkəmizdə uğurla tətbiq olunmaqdadır.
Ünvan: Quba şəhəri, Heydər Əliyev prospekti,
"İlqaroğlu" Business Center, II mərtəbə.
Tel.mob: (+994) 77 250.77.44, (+994) 77 450.77.44
E/ünvan: [email protected]
Şabran ofisi:
Ünvan: Şabran şəhəri, Zərifə Əliyev küç., (Şabran Məhkəməsinin qarşısı)
Tel.mob: (+994) 77 588.77.44