BAKI, VOA, Nailə Babazadə
ABŞ və İsrailin İrana qarşı həyata keçirdiyi birgə hücumlardan sonra Tehranın cavab addımları və artan geosiyasi risklər qlobal enerji bazarlarında qiymətlərin kəskin yüksəlməsini bərabərində gətirib.
VOA xəbər verir ki, ABŞ Prezidenti Donald Trampın 27 fevralda verdiyi açıqlamada, 26 fevralda başlayan nüvə danışıqlarında İranın "xoşniyyətli və açıq" mövqe nümayiş etdirmədiyini bildirərək prosesdən narazılığını ifadə etməsi bazarlarda risk qavrayışını gücləndirib. Həmin gün artan geosiyasi gərginliklərlə neft qiymətləri yüksəliş meylinə girib. "Brent" markalı neftin bir barelinin qiyməti 2,8 faiz artaraq 73 dollar səviyyəsində bağlanıb ki, bu da 2025-ci ilin iyunundan bəri ən yüksək göstəricidir. "West Texas Intermediate" (WTI) xam neftinin bareli isə 2,6 faiz artaraq 67,17 dollardan ticarət olunub.
Ekspertlər bu artımı böyük ölçüdə hərbi və siyasi gərginliyin yaratdığı müharibə riski ilə əlaqələndirirlər. ABŞ və İsrail qüvvələrinin İrana birgə hücum etməsi barədə xəbərlərin 28 fevralda – bazarların bağlı olduğu vaxtda yayılması qiymətlərin anlıq reaksiya verməsinə mane olmuşdu. Lakin strateji əhəmiyyətli Hörmüz boğazında tanker hərəkətinin dayanma nöqtəsinə gəlməsi tədarük kəsilməsi narahatlıqlarını artırıb. Bu gün saat 11:56 etibarilə "Brent" neftinin qiyməti 8,5 faiz artaraq 79,19 dollara yüksəlib. WTI nefti isə 8,1 faiz artımla 72,60 dollardan satılır.
Təbii qaz qiymətləri də həftəyə 20 faizdən çox artımla başlayıb. Avropanın ən böyük qaz qovşağı olan TTF-də aprel fyuçersləri üzrə bir meqavat-saat qazın qiyməti 40,81 avroya çatıb. Bu, son bir ilin ən yüksək səviyyəsidir.
İran Neft İxrac Edən Ölkələr Təşkilatı (OPEC) daxilində üçüncü ən böyük neft istehsalçısıdır. Qlobal xam neft tədarükünün təxminən 4-4,5 faizini təmin edən ölkənin gündəlik istehsalı 3,3 milyon barel təşkil edir. İranın daxili neft emalı gücü gündəlik 2,6 milyon barel səviyyəsindədir. Ötən il ölkənin yanacaq ixracı gündəlik 820 min barel olub.
Dünyanın ən strateji su yollarından biri olan Hörmüz boğazından hər gün təxminən 20 milyon barel neft və neft məhsulları daşınır. Dəniz yolu ilə daşınan xam neftin üçdə biri bu dəhliz vasitəsilə qlobal bazarlara çatır. Xüsusilə Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi istehsalçıların ixracatında bu keçid kritik rol oynayır. Həmçinin qlobal qaz ticarətinin 20 faizi bu yolla həyata keçirilir.
Dünyanın ən böyük təbii qaz hövzələrindən biri olan İranın Cənub Pars qaz yatağı qlobal qaz ehtiyatlarının təxminən üçdə birini ehtiva edir. Fars körfəzində yerləşən bu yatağın İran tərəfi Cənub Pars, Qətər tərəfi isə Şimal Qübbəsi adlanır.
Qeyd edək ki, İranın 2024-cü ildəki təbii qaz istehsalı təxminən 276 milyard kubmetr olub və bunun 94 faizi daxili tələbata sərf edilib. Cənub Pars yatağında təxminən 500 trilyon fut-kub qazın olduğu təxmin edilir.