BAKI, VOA Orxan Qədirzadə

Texnologiyanın sürətlə inkişaf etdiyi müasir dövrdə süni intellekt artıq təkcə məlumatları emal edən və tapşırıqları yerinə yetirən sistem olmaqdan çıxaraq insanların emosional vəziyyətini təhlil edə bilən mürəkkəb platformalara çevrilib. Bu gün bəzi avtomobillər sürücünün gərgin olduğunu müəyyən edir, mobil tətbiqlər istifadəçinin əhvalını analiz edir, rəqəmsal köməkçilər isə danışıq tərzindən emosional vəziyyəti qiymətləndirə bilir. Bütün bunlar "emosional hesablama" adlanan yeni texnoloji istiqamətin inkişafı nəticəsində mümkün olub.

Mütəxəssislərin fikrincə, emosional hesablama insan duyğularının texnologiyalar tərəfindən tanınması, təhlili və onlara uyğun reaksiya verilməsi məqsədini daşıyan elmi sahədir. Bu istiqamətdə çalışan sistemlər insanın səs tonu, üz ifadələri, ürək döyüntüləri, yazı yazma tərzi, hətta müxtəlif hərəkətlərindən istifadə edərək onun emosional vəziyyəti haqqında nəticə çıxarmağa çalışır.

İlk kompüterlər yalnız verilən əmrləri yerinə yetirir, istifadəçinin emosional vəziyyəti ilə maraqlanmırdı. Onların əsas məqsədi riyazi hesablamalar aparmaq, məlumatları emal etmək və məntiqi tapşırıqları yerinə yetirmək idi. İnsan duyğuları isə uzun müddət texnologiya üçün nəzərə alınmayan amil hesab olunurdu.

Bu sahədə dönüş nöqtəsi ötən əsrin sonlarında baş verdi. Amerikalı kompüter alimi Rozalind Pikard emosional hesablama konsepsiyasını irəli sürərək duyğuların insan intellektinin ayrılmaz hissəsi olduğunu göstərdi. Onun araşdırmaları texnologiyaların insan hisslərini tanıya bilməsi istiqamətində yeni tədqiqatların başlanmasına səbəb oldu.

Sonrakı illərdə üz ifadələrinin tanınması, səs analizləri və emosional vəziyyətin müəyyənləşdirilməsi üzrə müxtəlif layihələr həyata keçirildi. Xüsusilə dərin öyrənmə texnologiyalarının inkişafı emosiyaların təhlilində böyük sıçrayış yaratdı. Müasir sistemlər artıq mətn, səs və görüntünü eyni vaxtda təhlil edərək daha dəqiq nəticələr əldə edə bilir.

Bu gün emosional süni intellekt müxtəlif mənbələrdən toplanan məlumatlardan istifadə edir. Mətn analizləri zamanı alqoritmlər söz seçimini, cümlə quruluşunu və ifadə tərzini qiymətləndirir. Səs analizində danışığın sürəti, tonu, fasilələri və vurğuları nəzərə alınır. Üz ifadələrinin təhlili zamanı isə insan üzündəki ən kiçik əzələ hərəkətləri belə araşdırılır.

Bundan əlavə, ağıllı saatlar və digər taxıla bilən cihazlar ürək döyüntüləri, dəri keçiriciliyi və digər fizioloji göstəriciləri ölçərək istifadəçinin emosional vəziyyəti barədə məlumat toplayır. Bu göstəricilər insanın istəyi olmadan dəyişdirilməsi çətin olan siqnallar hesab olunduğundan daha etibarlı məlumat mənbəyi kimi qiymətləndirilir.

Emosional süni intellektin tətbiq sahələri də sürətlə genişlənir. Səhiyyədə bu texnologiyalar depressiya və digər psixoloji problemlərin erkən mərhələdə aşkarlanmasına kömək edir. Təhsil sektorunda tələbələrin diqqət səviyyəsini və marağını ölçmək üçün istifadə olunur. Müasir avtomobillərdə sürücünün yorğunluğunu və diqqətsizliyini müəyyən edərək xəbərdarlıq sistemlərini işə salır.

Psixoloji dəstək sahəsində fəaliyyət göstərən bəzi tətbiqlər istifadəçilərlə emosional ünsiyyət quraraq ilkin dəstək göstərməyə çalışır. Eyni zamanda autizm spektr pozuntusu olan şəxslərin sosial emosiyaları tanıması və ünsiyyət bacarıqlarını inkişaf etdirməsi üçün də bu texnologiyalardan istifadə edilir.

Marketinq və müştəri xidmətləri sahəsində də emosional analiz sistemləri geniş yayılıb. Şirkətlər istehlakçıların reklamlara reaksiyasını öyrənmək, məhsullara münasibəti qiymətləndirmək və xidmət keyfiyyətini artırmaq üçün bu texnologiyalara müraciət edirlər.

Lakin bütün bu imkanlar mühüm bir sualı gündəmə gətirir: süni intellekt həqiqətən hiss edir, yoxsa sadəcə hiss etməyi təqlid edir?

Mütəxəssislərin əksəriyyəti hesab edir ki, müasir sistemlər insan emosiyalarını müəyyən edə və onların xarici əlamətlərini tanıya bilsələr də, özləri heç bir emosional təcrübə yaşamırlar. Onlar sadəcə böyük həcmdə məlumat üzərində öyrədilmiş alqoritmlər vasitəsilə müəyyən davranış nümunələrini tanıyır və uyğun cavablar formalaşdırırlar.

Başqa sözlə, süni intellekt insanın kədərli, sevincli və ya narahat olduğunu müəyyən edə bilər, lakin həmin hissləri yaşamır. O, yalnız müşahidə olunan siqnalları əvvəlcədən öyrəndiyi emosional kateqoriyalarla əlaqələndirir.

Bu vəziyyət bəzi etik və hüquqi problemlər də yaradır. İnsanlar emosional dəstək göstərən sistemlərlə ünsiyyət zamanı onlara qarşı emosional bağlılıq formalaşdıra bilirlər. Psixoloji araşdırmalar göstərir ki, insanlar proqram olduğunu bildikləri sistemlərə belə emosional münasibət göstərə bilir.

Digər mühüm problem isə məxfiliklə bağlıdır. Emosiyalar insan haqqında ən həssas məlumatlardan biri hesab olunur. Bir çox istifadəçi fərqində olmadan öz emosional reaksiyalarının toplanması və təhlil olunması ilə üzləşə bilər. Bu məlumatların kommersiya məqsədilə istifadəsi isə ciddi etik müzakirələrə səbəb olur.

Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, insanın kədərli, narahat və ya həssas olduğu anları müəyyən edən sistemlər həmin vəziyyətdən marketinq və reklam məqsədləri üçün istifadə edə bilər. Bu isə fərdin emosional müstəqilliyinə təsir göstərən risklər yaradır.

Bundan əlavə, emosiyaların tanınması sistemləri müxtəlif mədəniyyətlərdə və sosial qruplarda fərqli nəticələr verə bilər. Eyni üz ifadəsi və ya davranış müxtəlif cəmiyyətlərdə fərqli mənalar daşıdığından yanlış qərarların qəbul olunması ehtimalı mövcuddur.

Bu səbəbdən bir sıra ölkələr emosional süni intellekt texnologiyalarının istifadəsinə hüquqi məhdudiyyətlər tətbiq etməyə başlayıblar. Avropa İttifaqında qəbul edilmiş yeni qaydalar iş yerlərində və təhsil müəssisələrində emosiyaların avtomatik izlənilməsi ilə bağlı ciddi məhdudiyyətlər nəzərdə tutur. Məqsəd insanların şəxsi həyatının və fundamental hüquqlarının qorunmasıdır.

Buna baxmayaraq, kommersiya və istehlak sahələrində emosional süni intellekt texnologiyalarının istifadəsi davam edir və onların gələcəkdə daha da geniş yayılacağı gözlənilir.

Hazırkı mərhələdə alimlərin ümumi qənaəti ondan ibarətdir ki, süni intellekt hələ emosional şüur səviyyəsinə çatmayıb. O, insan hisslərini təhlil edə, müəyyən dərəcədə anlayırmış kimi görünə və uyğun reaksiyalar verə bilər. Lakin bu proseslər həqiqi emosional təcrübəyə deyil, məlumatların emalı və nümunələrin tanınmasına əsaslanır.

Bununla belə, texnologiyanın sürətli inkişafı fonunda emosional süni intellekt gələcəyin ən mühüm etik, hüquqi və sosial müzakirə mövzularından biri olaraq qalmaqdadır. Çünki insanlar artıq yalnız ağıllı deyil, həm də onları başa düşdüyünü düşünən maşınlarla qarşı-qarşıya gəlirlər.