BAKI,VOA Orxan Qədirzadə

İnsan orqanizmində sümüklər çox zaman dəyişməz və hərəkətsiz quruluş kimi qəbul edilsə də, əslində onlar daim yenilənən canlı toxumadır. Orqanizmdə hər gün köhnə sümük hüceyrələri parçalanır, yeniləri isə formalaşır. Bu balans insanın hərəkət etməsini, ayaqda qalmasını və yaşlanmaya qarşı müqavimətini təmin edir.

Lakin yaş artdıqca bu tarazlıq pozulmağa başlayır. Sümüklər tədricən gücünü itirir və proses çox vaxt ağrı və ya ciddi simptom olmadan inkişaf edir. Mütəxəssislər bu vəziyyəti “səssiz çöküş” adlandırırlar.

Osteoporoz və sümük sıxlığının azalması yaşlı insanlar arasında ən geniş yayılmış problemlərdən biri hesab olunur. Xəstəlik uzun illər gizli inkişaf edir və əksər hallarda ilk dəfə sınıq baş verdikdə aşkar edilir.

Mütəxəssislərin sözlərinə görə, gənclik dövründə sümük quruluşu daha sürətlə formalaşır və sümük sıxlığı 20 yaşların sonu, 30 yaşların əvvəllərində ən yüksək həddə çatır. Bundan sonra isə sümük itkisi tədricən üstünlük qazanmağa başlayır.

Qadınlarda menopauza dövründən sonra hormonal dəyişikliklər səbəbindən sümük itkisi daha sürətli gedir. Kişilərdə isə bu proses əsasən 50 yaşdan sonra güclənir.

ABŞ-nin Texas Universiteti Ostin kampusu tərəfindən aparılan son araşdırmalarda qeyd olunur ki, yaşlanma ilə birlikdə sümük hüceyrələrinin quruluşu və funksiyası dəyişir, bu da skeletin möhkəmliyini zəiflədir.

Sümük sıxlığının azalması ilə osteoporoz arasındakı fərq

Həkimlər bildirirlər ki, sümük sıxlığının azalması hər zaman osteoporoz demək deyil. Bu vəziyyət daha çox “osteoporoz öncəsi mərhələ” hesab olunur.

Əgər sümük itkisi davam edərsə, zamanla sümüklər gündəlik təzyiqlərə belə tab gətirə bilmir. Sadə yıxılma, qəfil hərəkət və ya kiçik zərbə belə sınığa səbəb ola bilər.

Sümüklərin gizli qoruyucusu – protein

Uzun illər sümük sağlamlığında əsas diqqət yalnız kalsiuma yönəlsə də, son elmi araşdırmalar proteinin də həyati rol oynadığını göstərir.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, sümüyün təxminən yarısı protein strukturlarından ibarətdir. Protein sümüyün elastikliyini və dayanıqlığını təmin edən kollagen quruluşunun əsas hissəsidir.

2018-ci ildə yayımlanan elmi icmallarda qeyd olunub ki, kifayət qədər protein qəbulu yaşlı insanlarda sümük sıxlığının qorunmasına və osteoporoz riskinin azalmasına kömək edir.

Güclü əzələ – güclü sümük

Alimlər vurğulayırlar ki, sümüklər və əzələlər bir-biri ilə sıx əlaqəlidir. Yaşlandıqca insan orqanizmi əzələ kütləsini də itirir. Bu vəziyyət “sarkopeniya” adlanır.

Əzələlərin zəifləməsi yıxılma və sümük sınığı riskini artırır. Mütəxəssislər bildirirlər ki, güclü əzələlər sümüklərə sağlam təzyiq göstərərək onların yenilənməsini stimullaşdırır.

Araşdırmalar göstərir ki, müqavimət məşqləri və ağırlıq qaldırmağa əsaslanan fiziki fəaliyyətlər sümük sıxlığının qorunmasında mühüm rol oynayır.

Vitamin D və kalsium – sadəcə süd kifayət deyil

Həkimlər bildirirlər ki, kalsium sümük sağlamlığı üçün vacib olsa da, orqanizmin onu mənimsəməsi üçün D vitamini əsas rol oynayır.

Vitamin D bağırsaqlarda kalsiumun sorulmasını təmin edir və qanda onun səviyyəsini tənzimləyir.

Mütəxəssislərə görə, D vitamininin əsas mənbəyi günəş işığıdır. Bundan əlavə yağlı balıqlar, zənginləşdirilmiş süd məhsulları, bəzi taxıllar və göbələklər də bu vitamini təmin edir.

Beynəlxalq tövsiyələrə əsasən, 50 yaşa qədər böyüklər gündə təxminən 1000 milliqram, daha sonrakı yaşlarda isə 1200 milliqram kalsium qəbul etməlidirlər.

Həkimlər bildirirlər ki, kalsiumun əsasən qida vasitəsilə alınması daha məqsədəuyğundur. Çünki bəzi araşdırmalar həddindən artıq kalsium əlavələrinin müəyyən sağlamlıq riskləri yarada biləcəyini göstərir.

50 yaşdan sonra sümükləri gücləndirmək mümkündürmü?

Mütəxəssislər bildirirlər ki, yaş artdıqca sümük itkisi qaçılmaz olsa da, prosesin sürətini azaltmaq mümkündür.

Əsas qoruyucu amillər bunlardır:

Daimi fiziki aktivlik və müqavimət məşqləri
Kifayət qədər protein qəbulu
D vitamini və kalsium balansı
Günəş işığından düzgün istifadə
Stressin azaldılması
Keyfiyyətli yuxu və sağlam qidalanma

Araşdırmalar göstərir ki, xroniki stress və yüksək kortizol hormonu sümük itkisini sürətləndirə bilər. Bundan əlavə, stress fiziki hərəkətsizlik və düzgün olmayan qidalanmaya səbəb olur ki, bu da sümükləri daha da zəiflədir.

Həkimlər qeyd edirlər ki, yaşlanma sümük sağlamlığına təsir etsə də, düzgün həyat tərzi skelet sisteminin uzun illər güclü qalmasına kömək edə bilər.