BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Qaraciyər xərçənginin müalicəsində son illərdə immunoterapiya, hədəfli dərmanlar, radioloji müdaxilələr və süni intellekt əsaslı texnologiyaların inkişafı xəstələr üçün yeni imkanlar yaradıb. Mütəxəssislər bununla yanaşı, xəstəliyin erkən aşkarlanmasının müalicənin nəticələrinə birbaşa təsir etdiyini bildirirlər.
Qaraciyər orqanizmdə yüzlərlə həyati funksiyanı yerinə yetirsə də, xroniki iltihab, virus hepatitləri, qaraciyərin piylənməsi, piylənmə və diabet kimi amillər zamanla qaraciyər sirrozuna və nəticədə xərçəngə səbəb ola bilər.
İlkin mərhələlərdə qaraciyər xərçəngi çox vaxt heç bir ciddi simptom yaratmır. Bu səbəbdən xəstəlik aşkarlandıqda artıq inkişaf etmiş mərhələdə ola bilər. Mütəxəssislər xüsusilə risk qrupunda olan insanların mütəmadi müayinədən keçməsini vacib hesab edirlər.
Qaraciyər xərçənginə səbəb olan əsas amillər
Qaraciyər xərçənginin inkişafında xroniki hepatit B və hepatit C virusları mühüm rol oynayır. Bununla yanaşı, metabolik disfunksiya ilə əlaqəli qaraciyər piylənməsi, piylənmə və 2-ci tip diabet də xəstəliyin riskini artıran əsas amillərdəndir.
Məqalədə qeyd olunur ki, qaraciyərdə uzunmüddətli piy yığılması və iltihab prosesi zamanla fibroz və sirroza gətirib çıxara bilər. Sirroz isə qaraciyər xərçənginin inkişafı üçün əsas risk faktorlarından biridir.
Bundan başqa, düzgün saxlanılmayan taxıl və digər ərzaqlarda yaranan aflatoksinlər kimi toksinlər də qaraciyər xərçəngi riskini artıra bilər.
Erkən diaqnostika əsas üstünlükdür
Risk qrupuna daxil olan şəxslər üçün müntəzəm nəzarət xəstəliyin erkən mərhələdə aşkarlanmasına imkan verir. Qaraciyər sirrozu olan şəxslər və hepatit B daşıyıcıları üçün adətən altı aydan bir ultrasəs müayinəsi və alfa-fetoprotein (AFP) analizi kimi üsullardan istifadə olunur.
Xərçəng erkən aşkarlandıqda cərrahi müdaxilə, qaraciyər transplantasiyası və ya lokal ablasiya kimi müalicə üsullarından istifadə etmək mümkün olur.
Kiçik şişlərin məhv edilməsində radiotezlikli və mikrodalğalı ablasiya üsulları mühüm yer tutur. Orta mərhələli xəstəliklərdə isə transarterial kemoembolizasiya (TACE) və radioembolizasiya (TARE) kimi müdaxilələr tətbiq edilə bilər.
Son illərdə histotripsi adlı texnologiya da diqqət çəkir. Bu üsul şiş hüceyrələrini istilik və şüalanmadan istifadə etmədən, mikroskopik qabarcıqların yaratdığı mexaniki təsirlə parçalamağa yönəlib.
İmmunoterapiya müalicə imkanlarını genişləndirir
Xəstəlik qaraciyərdən kənara yayıldıqda və ya damarların tutulması baş verdikdə sistemli dərman müalicəsi əsas seçimlərdən birinə çevrilir.
Son illərdə immunoterapiya və müxtəlif dərman kombinasiyaları qaraciyər xərçənginin inkişaf etmiş formalarının müalicəsində mühüm dəyişiklik yaradıb. Atezolizumab və bevacizumab, durvalumab və tremelimumab kimi kombinasiyalar müasir müalicə strategiyalarında istifadə olunan yanaşmalar sırasındadır.
Bundan başqa, nivolumab, ipilimumab, lenvatinib və sorafenib kimi preparatlar da xəstəliyin müxtəlif mərhələlərində və klinik vəziyyətlərdən asılı olaraq tətbiq edilə bilər. Sonrakı müalicə xətlərində regorafenib, kabozantinib və müəyyən xəstələrdə ramusirumab kimi preparatlardan istifadə olunur.
Müalicə seçimi şişin ölçüsü və yayılmasından, qaraciyərin funksional vəziyyətindən və xəstənin ümumi sağlamlıq durumundan asılıdır. Buna görə qərarın müxtəlif ixtisaslı həkimlərdən ibarət multidissiplinar komanda tərəfindən verilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Süni intellekt xərçəng müalicəsinə daxil olur
Qaraciyər xərçənginin müalicəsində süni intellekt texnologiyalarından istifadə də genişlənir. Radiomika və dərin öyrənmə alqoritmləri kompüter tomoqrafiyası və maqnit-rezonans görüntülərində insan gözünün asanlıqla müəyyən edə bilmədiyi çoxsaylı xüsusiyyətləri analiz edə bilir.
Bu texnologiyalar şişin müəyyən müalicələrə cavab ehtimalının əvvəlcədən qiymətləndirilməsinə və müalicə strategiyasının fərdiləşdirilməsinə kömək edə bilər.
Məqalədə həmçinin maye biopsiya, şiş DNT-sinin qanda aşkarlanması və genetik profilləşdirmə kimi yeni yanaşmaların gələcəkdə xəstəliyin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynaya biləcəyi vurğulanır.
Əsas mübarizə xəstəlik yaranmadan başlamalıdır
Mütəxəssislərin fikrincə, qaraciyər xərçənginin müalicəsində əldə edilən irəliləyişlərə baxmayaraq, ən effektiv strategiya xəstəliyin qarşısının alınması və erkən aşkarlanmasıdır.
Hepatit B-yə qarşı peyvəndlənmə, hepatit C-nin vaxtında aşkarlanması və müalicəsi, piylənmə ilə mübarizə, diabetin nəzarətdə saxlanılması, qaraciyər piylənməsinin qarşısının alınması və qida məhsullarının aflatoksinlə çirklənməsinin qarşısının alınması risklərin azaldılmasında mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Beləliklə, qaraciyər xərçəngi artıq yalnız gec mərhələdə müalicə edilən xəstəlik kimi qiymətləndirilmir. Erkən diaqnostika, cərrahi və lokal müdaxilələr, immunoterapiya, hədəfli preparatlar və yeni texnologiyaların birgə tətbiqi xəstələrin müalicə imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirir.