BAKI,AzerVoice

Tibb elmi zaman-zaman bizə heyrətləndirici məlumatlar təqdim edir. Bu dəfə isə mövzumuz insan xromosomları və onların həyatımıza təsiridir. Ailə fotoşəkillərinə baxarkən uşaqların valideynlərinə, valideynlərin isə öz valideynlərinə bənzədiyini görürük. Bu oxşarlıq təsadüfi deyil – genetik irsiyyət mexanizmləri vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülür və bu prosesin mərkəzində xromosomlar dayanır.

Canlı orqanizmlərin – təkhüceyrəli yosunlardan tutmuş Afrika fillərinə qədər – bütün hüceyrələrinin nüvəsində xromosomlar yerləşir. Bu xromosomlar yalnız elektron mikroskop vasitəsilə görünə bilən nazik və uzun formalı “saplar”dır.

Xromosom nədir?

“Xromosom” sözü qədim yunan dilindəki “χρῶμα” (rəng) və “σῶμα” (bədən) sözlərindən yaranıb. Bunlar hüceyrə nüvəsində yerləşən, irsi məlumatları (genləri) daşıyan və ötürən nukleoprotein strukturlardır. Onlar irsi məlumatın qorunması, oxunması və növbəti nəsillərə ötürülməsi funksiyalarını yerinə yetirir.

İnsanda neçə xromosom var?

19-cu əsrin sonlarında alimlər müxtəlif canlıların xromosom sayının fərqli olduğunu aşkar etdilər. Məsələn:

Noxudda: 14 xromosom

Siçovulda: 42 xromosom

İnsanda: 46 xromosom (23 cüt)

İnsanda xromosomların 22 cütü bədən (autosom), 1 cütü isə cinsiyyət (gonosom) xromosomlarıdır. Qadınlarda bu cüt XX, kişilərdə isə XY formadadır. Beləliklə, doğulacaq uşağın cinsi iyirmi üçüncü cüt xromosomun – XX və ya XY – tərkibindən asılı olaraq müəyyən edilir. Bu isə birbaşa olaraq kişi və qadın cinsiyyət hüceyrələrinin mayalanma prosesindəki birləşməsindən asılıdır.

Maraqlı müqayisələr

İnsan bədənindəki xromosom sayı, düşündüyümüzün əksinə olaraq, bəzi heyvanlara nisbətən azdır.Məsələn, bəzi keçilərdə 60 xromosom, ilbizdə isə 80 xromosom mövcuddur.

Bu da sübut edir ki, canlıların mürəkkəbliyi təkcə xromosom sayından deyil, həmin xromosomlardakı genetik informasiyanın quruluş və funksiyasından asılıdır.

DNT və xromosomların quruluşu

Xromosomlar əsasən zülal və ikiqat spiral formasında olan DNT (dezoksiribonuklein turşusu) molekulundan ibarətdir. Hər bir hüceyrədə təxminən 2 metr uzunluğunda DNT yerləşir. Bütün insan orqanizmindəki hüceyrələrdəki DNT-ni birləşdirsək, bu məsafə təxminən 100 milyard kilometr təşkil edərdi – bu da Yer və Günəş arasındakı məsafəni onlarla dəfə üstələyir.

Xromosomlar və genetik irsiyyət sistemləri bədənimizdəki ən mürəkkəb, eyni zamanda ən maraqlı mexanizmlərdəndir. Hər bir insanın genetik kodunda milyonlarla məlumat daşıyan bu strukturlar həyatın davamlılığını və bioloji fərqliliyi təmin edir.