BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
1967-ci il iyunun 8-də Ərəb-İsrail müharibəsinin, daha çox Altıgünlük müharibə kimi tanınan qarşıdurmanın gedişində ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinə məxsus “USS Liberty” kəşfiyyat gəmisi Misirin Qəzza zolağı sahilləri yaxınlığında beynəlxalq sularda hücuma məruz qalıb.
ABŞ-a məxsus olduğu aydın şəkildə görünən və yalnız yüngül silahlarla təchiz edilmiş gəmi əvvəlcə İsrail hərbi təyyarələrinin hücumuna məruz qalıb. Hücum zamanı gəmiyə napalm bombaları və raketlər atılıb. “USS Liberty” ekipajı kömək çağırışı göndərməyə çalışsa da, hücum edən təyyarələr radio siqnallarının ötürülməsinə mane olub.
Bir müddət sonra gəmi ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin “Saratoga” aviadaşıyıcısı ilə əlaqə yaratmağa müvəffəq olub. Bunun ardınca “USS Liberty”ni müdafiə etmək üçün 12 qırıcı təyyarə və dörd yanacaqdaşıyan təyyarə havaya qaldırılıb. Lakin onların əməliyyata qoşulmasına az qalmış Vaşinqtondan müdaxilə gəlib. ABŞ-ın müdafiə naziri Robert Maknamara təyyarələrin geri çağırılması barədə göstəriş verib və onlar hadisə yerinə çatmayıblar. Bu qərarın səbəbi uzun illər keçməsinə baxmayaraq tam aydınlaşdırılmayıb.
Aralıq dənizində isə hücum davam edirdi. İlk hava zərbələrindən sonra gəmi heyətinin doqquz üzvü həlak olmuş, 60 nəfər yaralanmışdı. Bundan qısa müddət sonra “USS Liberty” İsrail torpedo katerlərinin hücumuna məruz qalıb.
Katerlər gəmiyə torpedolar buraxıb və artilleriya atəşi açıblar. Yaralanmasına baxmayaraq gəminin kapitanı Uilyam L. Makqonaql komandanlığı davam etdirib. Onun rəhbərliyi altında ekipaj dörd torpedodan yayına bilsə də, onlardan biri gəminin su xətti səviyyəsində korpusuna dəyib.
Ağır zədələnən gəmidən üç xilasedici qayıq suya buraxılıb. Hadisə ilə bağlı yayılan məlumatlara görə, bu qayıqlar da atəşə tutulub. Belə bir hərəkət beynəlxalq humanitar hüququn pozulması kimi qiymətləndirilir.
Təxminən 10 min ton su tutumuna malik olan gəmini batırmaq mümkün olmadığından hücum müəyyən müddətdən sonra dayandırılıb. İki saat davam edən hücum nəticəsində ümumilikdə 34 ABŞ vətəndaşı həlak olub, 171 nəfər yaralanıb.
Böyük zədələrə baxmayaraq, “USS Liberty” ekipajı gəmini təhlükəsiz limana çatdırmağa nail olub.
Hadisədən sonra İsrail hökuməti hücuma görə üzr istəyib və təxminən 6,9 milyon ABŞ dolları məbləğində təzminat ödəməyi təklif edib. Rəsmi Təl-Əviv hadisənin səhvən baş verdiyini, gəminin Misirə məxsus hərbi gəmi ilə qarışdırıldığını bildirib.
Lakin “USS Liberty” ekipajının sağ qalan üzvləri və bəzi keçmiş ABŞ rəsmiləri bu izahı qəbul etməyiblər. Onların fikrincə, hücum qəsdən həyata keçirilib. Bu iddialara görə, əməliyyatın məqsədi İsrailin növbəti gün həyata keçirdiyi Colan yüksəkliklərinin ələ keçirilməsi planlarını gizlətmək olub.
Mübahisəli nəzəriyyəyə əsasən, “USS Liberty”nin kəşfiyyat avadanlıqları İsrail hərbi qüvvələrinin qarşıdakı əməliyyatlarla bağlı radio danışıqlarını qeydə ala bilərdi. Bu səbəbdən gəminin susdurulmasının məqsədli şəkildə həyata keçirildiyi irəli sürülür. Bununla belə, hadisənin qəsdən törədildiyini sübut edən yekun və hamı tərəfindən qəbul edilən nəticə indiyədək ortaya qoyulmayıb və məsələ tarixçilər arasında müzakirə mövzusu olaraq qalır.
“USS Liberty”nin kapitanı Uilyam L. Makqonaql isə hücum zamanı və sonrasında göstərdiyi rəhbərlik və şücaətə görə ABŞ-ın ən yüksək hərbi təltiflərindən biri olan Şərəf Medalı ilə mükafatlandırılıb.