BAKI,VOA

1988-ci il iyulun 3-də İran-İraq müharibəsinin son mərhələsində ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinə məxsus "Vinsens" raket kreyseri Fars körfəzində səhvən İranın mülki sərnişin təyyarəsini vuraraq tarixdə ən faciəli aviasiya hadisələrindən birinə səbəb oldu.

Hadisə zamanı ABŞ hərbi gəmisi İran Hava Yollarına məxsus 655 saylı reysi düşmən qırıcı təyyarəsi hesab edərək ona iki zenit raketi atdı. Raketlərin hədəfə dəyməsi nəticəsində təyyarə qəzaya uğradı və göyərtəsində olan 290 nəfərin hamısı həyatını itirdi.

Faciə İran-İraq müharibəsinin son aylarında baş vermişdi. Həmin dövrdə ABŞ hərbi gəmiləri Fars körfəzində Küveytə məxsus neft tankerlərinin təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə fəaliyyət göstərirdi. Təyyarənin vurulmasından bir qədər əvvəl "Vinsens" kreyseri helikopterinə atəş açan İran hərbi katerləri ilə silahlı qarşıdurmaya girmişdi.

İran hadisəni "vəhşicəsinə törədilmiş qırğın" adlandıraraq ABŞ-ı beynəlxalq hüququ pozmaqda ittiham etdi.

ABŞ rəsmiləri isə əvvəlcə hərbi gəminin ekipajının təyyarəni İran Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus döyüş təyyarəsi kimi qiymətləndirdiyini bildirdi. Rəsmi açıqlamalarda təyyarənin mülki aviasiya marşrutundan kənarda uçduğu, təxminən 7 800 fut yüksəklikdə olduğu və "Vinsens" kreyserinə doğru alçaldığı iddia edilirdi.

Lakin hadisədən bir ay sonra ABŞ hakimiyyəti əvvəlki məlumatların düzgün olmadığını etiraf etdi. Sonrakı araşdırmalar göstərdi ki, İran Hava Yollarına məxsus "Airbus" tipli təyyarə beynəlxalq mülki aviasiya dəhlizi üzrə hərəkət edir, təxminən 12 min fut yüksəklikdə uçurdu və eniş etmirdi.

ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin araşdırma hesabatında faciənin əsas səbəbi kimi ekipajın döyüş şəraitində yaşadığı güclü psixoloji gərginlik və insan səhvi göstərildi. Hesabatda qeyd olundu ki, ekipaj üzvlərinin əksəriyyəti ilk dəfə real döyüş əməliyyatlarında iştirak edirdi və bu amil qərarvermə prosesinə mənfi təsir göstərmişdi.

Hadisədən səkkiz il sonra, 1996-cı ildə ABŞ İran sərnişin təyyarəsinin vurulması nəticəsində həlak olan 290 nəfərin ailələrinə təzminat ödənilməsi barədə razılığa gəldi. Razılaşmaya əsasən, ümumilikdə 62 milyon ABŞ dolları məbləğində kompensasiya ödənildi.

İran Hava Yollarının 655 saylı reysinin vurulması müasir aviasiya tarixinin ən ağır mülki aviasiya faciələrindən biri hesab olunur və beynəlxalq hüquq, hərbi əməliyyatlar zamanı mülki hava nəqliyyatının təhlükəsizliyi ilə bağlı müzakirələrdə bu gün də istinad edilən hadisələr sırasında yer alır.