BAKI,VOA

Tarix bu gün xalqımızın ən böyük faciələrindən birinə, qlobal memarlıq abidələrinin açılışına və siyasi xəritələri dəyişən seçkilərə şahidlik edib. 31 mart – Azərbaycanın müasir tarixində ən qanlı səhifə olan, Bakı və ətraf bölgələrdə erməni-daşnaq və bolşevik silahlı dəstələrinin dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı amansız Mart soyqırımını həyata keçirdiyi (1918) matəm günüdür. Bu gün, ümummilli lider Heydər Əliyevin fərmanı ilə rəsmən "Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü" (1998) olaraq qlobal ictimaiyyətə bəyan edilib. Qlobal mənzərədə isə bu təqvim Fransanın paytaxtı Parisin simvolu olan məşhur Eyfel qülləsinin rəsmən ziyarətçilərin üzünə açıldığı (1889) və Şərq bloku ölkələrini birləşdirən Varşava Müqaviləsi Təşkilatının hərbi strukturlarının ləğv edildiyi (1991) gündür. Qardaş Türkiyə Respublikası tarixində isə 31 mart bütün ölkə miqyasında siyasi qüvvələr balansını təyin edən həlledici bələdiyyə seçkilərinin keçirildiyi (2024) tarixi təqvimdir. Müasir Azərbaycan tarixi üçün bu gün həm də soyqırım qurbanlarının beynəlxalq səviyyədə anıldığı və Qərbi Azərbaycana qayıdış bəyannamələrinin səsləndiyi gündür. Yəhudilərin İspaniyadan qovulmasından Braziliyada hərbi çevrilişin başlanmasına qədər – www.voa.az 31 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Yəhudilərin İspaniyadan qovulması: İspaniya kralları İzabella və Ferdinand bütün yəhudilərin ölkədən qovulmasını və ya xristianlığı qəbul etməsini tələb edən "Əlhambra fərmanı"nı rəsmən imzaladılar (1492).

Müttəfiq qoşunlarının Parisə daxil olması: Altıncı Koalisiya müharibəsinin gedişində Rusiya imperiyası, Prussiya və Avstriya qoşunları Fransa imperiyasının paytaxtı Parisə daxil olaraq Napoleonun məğlubiyyətini rəsmiləşdirdilər (1814).

Kanaqava müqaviləsi: Amerika Birləşmiş Ştatları kommodoru Metyu Perri Yaponiyanı 200 illik təcrid siyasətindən imtina etməyə məcbur edən tarixi Kanaqava müqaviləsini imzaladı (1854).

İspaniya donanmasının bombardmanı: Çili sahillərində İspaniya imperiyasının donanması Valparaiso limanını ağır bombardman edərək şəhəri darmadağın etdi (1866).

Eyfel qülləsinin açılışı: Fransanın paytaxtı Parisdə Ümumdünya Sərgisi üçün mühəndis Qustav Eyfel tərəfindən inşa edilən nəhəng metal konstruksiya – Eyfel qülləsi rəsmən ziyarətçilərə açıldı (1889).

Zəngin neft yatağının kəşfi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kanzas ştatında nəhəng neft ehtiyatları kəşf edildi və bölgədə iqtisadi bum başladı (1893).

İlk Mersedes avtomobilinin yaradılması: Almaniyada Qotlib Daymler tərəfindən istehsal olunan ilk "Mercedes" avtomobili rəsmən təqdim edildi və sınaqdan keçirildi (1901).

Serbiyanın Bosniyanı tanıması: Rusiya imperiyasının təzyiqi altında Serbiya rəsmən Avstriya-Macarıstan imperiyasının Bosniya və Herseqovinanı ilhaq etməsini tanımaq məcburiyyətində qaldı (1909).

Titanik gəmisinin inşası: Dünya tarixinin ən məşhur sərnişin gəmisi olan "Titanik"in inşası İrlandiyanın Belfast şəhərindəki tərsanədə rəsmən başa çatdı (1911).

Amerika Birləşmiş Ştatlarının Vircin adalarını alması: Amerika Birləşmiş Ştatları Danimarkadan satın aldığı Karib dənizindəki adalarda (Amerika Vircin adaları) rəsmən öz yurisdiksiyasını və hərbi bazalarını qurdu (1917).

Yay vaxtına keçid: Amerika Birləşmiş Ştatlarında enerji resurslarına qənaət etmək məqsədilə tarix ərzində ilk dəfə olaraq rəsmi yay vaxtına keçid tətbiq edildi (1918).

Azərbaycanlıların soyqırımı: Azərbaycan tarixinin ən dəhşətli günü: Stepan Şaumyanın rəhbərlik etdiyi Bakı Soveti və erməni-daşnaq qüvvələri Bakı, Şamaxı, Quba və digər bölgələrdə on minlərlə dinc azərbaycanlını qətlə yetirməyə başladılar (1918).

Manaqua zəlzələsi fəlakəti: Nikaraquanın paytaxtı Manaqua şəhərində baş verən dağıdıcı zəlzələ və ardınca gələn yanğınlar iki mindən çox insanın ölümünə səbəb oldu (1931).

Təbiəti mühafizə korpusunun yaradılması: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Franklin Ruzvelt Böyük Depressiya dövründə işsizliklə mübarizə üçün "Mülki Təbiəti Mühafizə Korpusu"nu təsis etdi (1933).

Böyük Britaniya və Fransanın Polşaya zəmanəti: İkinci Dünya Müharibəsi ərəfəsində Böyük Britaniya və Fransa Nasist Almaniyasının təcavüzünə qarşı Polşanın müstəqilliyini hərbi yolla qoruyacaqlarına rəsmən zəmanət verdilər (1939).

Hindistanın müstəqilliyi üçün Kripps missiyası: İkinci Dünya Müharibəsi çərçivəsində Hindistanın dəstəyini almaq məqsədilə Britaniya nümayəndə heyəti hind liderlərinə gələcək müstəqillik (və ya dominion statusu) vəd etdi (1942).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatında Yaponiya qərarı: İkinci Dünya Müharibəsinin sonlarında Argentina rəsmən ox dövlətlərinə, o cümlədən Yaponiyaya müharibə elan etdi (1945).

Yunanıstanda vətəndaş müharibəsi ərəfəsi: Yunanıstanda kommunist qüvvələrin seçkiləri boykot etməsi ölkəni qanlı və uzunmüddətli vətəndaş müharibəsinə sürüklədi (1946).

Nyufaundlendin Kanadaya qatılması: Uzun illər müstəqil dominion olan Nyufaundlend rəsmən Kanadanın 10-cu əyaləti kimi konfederasiyaya qəbul edildi (1949).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibi seçimi: İsveçli diplomat Daq Hammarşöld Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən yekdilliklə təşkilatın yeni Baş katibi seçildi (1953).

Kanada seçkilərində mütləq qələbə: Kanadada Con Difenbakerin rəhbərlik etdiyi Mütərəqqi Konservativ Partiya parlament seçkilərində ölkə tarixinin ən böyük səs çoxluğunu qazandı (1958).

Dalay Lamanın Hindistana sığınması: Çin Xalq Respublikasının Tibetdəki kütləvi hərbi əməliyyatlarından qaçan 14-cü Dalay Lama qarlı dağları aşaraq rəsmən Hindistandan siyasi sığınacaq aldı (1959).

Braziliyada hərbi çevrilişin başlanması: Braziliyada prezident Juan Qularta qarşı Amerika Birləşmiş Ştatlarının dəstəklədiyi və 21 il davam edəcək hərbi diktaturanın əsasını qoyan dövlət çevrilişi başladı (1964).

İberiya hava yolları qəzası: İspaniyadan Mərakeşə uçan sərnişin təyyarəsi dənizə düşərək qəzaya uğradı, onlarla insan həlak oldu (1965).

Luna on kosmik aparatının buraxılması: Sovet İttifaqı tərəfindən kosmosa buraxılan "Luna 10" aparatı bəşəriyyət tarixində Ayın orbitinə daxil olan ilk süni peyk oldu (1966).

Lindon Consonun Vyetnam qərarı: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Lindon Conson Vyetnamın şimalının bombalanmasını qismən dayandırdığını və növbəti prezident seçkilərində iştirak etməyəcəyini rəsmən açıqladı (1968).

Yaponiyada təyyarə qaçırılması: Yaponiyanın "Qırmızı Ordu Qruplaşması" (kommunist terrorçular) tərəfindən daxili reyslə uçan sərnişin təyyarəsi (Yodo insidenti) qaçırıldı (1970).

May Lay qətliamına görə məhkumiyyət: Vyetnam müharibəsində silahsız sivilləri qətlə yetirən leytenant Uilyam Kolli hərbi məhkəmə tərəfindən rəsmən günahkar bilinərək ömürlük həbsə məhkum edildi (1971).

Malta adasından Britaniya qüvvələrinin çıxması: Böyük Britaniya imperiyasının hərbi qüvvələri Aralıq dənizindəki strateji Malta adasından sonuncu əsgərini çıxararaq adanın tam müstəqilliyini təmin etdi (1979).

Meksikada dəhşətli təyyarə qəzası: Meksikanın "Mexicana" aviaşirkətinə məxsus sərnişin təyyarəsi havada partlayaraq dağlıq əraziyə düşdü, göyərtədəki 167 nəfərin hamısı həlak oldu (1986).

Moskvada kütləvi anti kommunist etirazlar: Sovet İttifaqı rəhbərliyinin rəsmi qadağasına və qoşunların küçələrə çıxarılmasına baxmayaraq, yüz minlərlə moskvalı kommunist partiyasının inhisarına qarşı nümayişə çıxdı (1990).

Varşava Müqaviləsi Təşkilatının hərbi strukturlarının ləğvi: Şərq bloku ölkələrini birləşdirən və onilliklər boyu Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatına (NATO) rəqib olan Varşava Paktının hərbi komandanlığı rəsmən ləğv edildi (1991).

Serbiya qüvvələrinin Bosniyaya girməsi qadağası: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası Bosniya və Herseqovina üzərində uçuşa qadağan zona elan edərək serb qüvvələrinin qırğınlarının qarşısını almağa çalışdı (1992).

Ussuriysk dəniz bazasında faciə: Rusiya Federasiyasına məxsus nüvə sualtı qayığının təmiri zamanı baş verən partlayış nəticəsində hərbçilər həyatını itirdi və radiasiya sızıntısı qeydə alındı (1993).

Brüs Linin oğlunun faciəvi ölümü: Hollivudda film çəkilişləri zamanı istifadə edilən silaha həqiqi güllənin qarışması nəticəsində məşhur aktyor Brüs Linin oğlu Brendon Li faciəvi şəkildə həlak oldu (1993).

Cənubi Afrikada Zulu etirazları: Cənubi Afrika Respublikasının Yohannesburq şəhərində seçkilərə qarşı çıxan Zulu etirazçıları ilə Afrika Milli Konqresinin tərəfdarları arasında qanlı atışmalar baş verdi (1994).

Selena Kintanilyanın qətli: Latın musiqisinin superulduzu, "Tejano kraliçası" Selena Kintanilya-Peres öz fan-klubunun rəhbəri tərəfindən otel otağında güllələnərək qətlə yetirildi (1995).

Azərbaycanlıların Soyqırımı Gününün təsis edilməsi: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev 1918-ci ildə erməni-bolşevik qüvvələri tərəfindən törədilmiş kütləvi qırğınları beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmaq məqsədilə 31 martı rəsmən "Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü" elan etdi (1998).

Matrisa filminin premyerası: Kino tarixində vizual effektləri və fəlsəfəsi ilə inqilab yaradan qlobal fenomen – "The Matrix" (Matrisa) filmi Amerika Birləşmiş Ştatlarında kinoteatrlara çıxdı (1999).

Yuqoslaviyada Slobodan Miloşeviçin həbsi: Beynəlxalq Haaqa Tribunalı tərəfindən axtarışda olan Serbiya və Yuqoslaviyanın keçmiş rəhbəri Slobodan Miloşeviç xüsusi əməliyyatla Belqradda həbs edildi (2001).

İraqın Fəllucə şəhərində qanlı döyüşlər: İraq müharibəsinin ən şiddətli toqquşmalarından biri olaraq Amerika Birləşmiş Ştatları qüvvələri ilə yerli üsyançılar arasında Fəllucə şəhərində dəhşətli küçə döyüşləri başladı (2004).

Cənubi Osetiyada terror hücumu: Rusiya Federasiyasının nəzarətində olan Cənubi Osetiyanın paytaxtı Tsxinvalida törədilən avtomobil partlayışında bir neçə rəsmi şəxs həlak oldu (2005).

Türkiyədə qadın hüquqları və konvensiya qalmaqalı: Türkiyə Respublikasında ictimai fəallar qadınlara qarşı zorakılığa etiraz olaraq genişmiqyaslı yürüşlər keçirdilər (2010-cu illərin əvvəlləri).

Avropa İttifaqının hərbi əməliyyat rəhbərliyi: Avropa İttifaqı ilk dəfə olaraq Bosniya və Herseqovinadakı sülhməramlı hərbi əməliyyatların (EUFOR Althea) idarəçiliyini rəsmən tam olaraq Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatından təhvil aldı (2004-dən sonrakı mərhələ).

Malayziya hava yollarının ləğvi proseduru: itkin düşən MH370 və vurulan MH17 reyslərinin fəlakətlərindən sonra "Malaysia Airlines" şirkəti rəsmən maliyyə iflası və yenidənqurma prosesinə başladığını elan etdi (2015).

Böyük Britaniyada transqender hüquqları qərarı: Böyük Britaniya hökuməti rəsmən ölkədə vətəndaşların cinsiyyət dəyişimini daha asan qeydiyyata alan hüquqi islahatların icrasını təsdiqlədi (2018).

Ukrayna prezident seçkilərinin ilk turu: Ukraynada keçirilən prezident seçkilərinin rəsmi birinci turunda aktyor və siyasətçi Vladimir Zelenski böyük səs çoxluğu toplayaraq rəqiblərini üstələdi (2019).

Afrikada koronavirus qapanmaları: Bütün qitəni əhatə edən COVID-19 pandemiyası çərçivəsində Zimbabve, Ruanda və Keniya daxil olmaqla bir çox Afrika ölkələri rəsmən tam qapanma rejiminə keçdi (2020).

Rusiya Federasiyasında müxalifətçilərə sərt hökmlər: Rusiya məhkəmələri ukraynayönümlü və ya müharibə əleyhinə fikirlər səsləndirən jurnalist və siyasətçilərə qarşı kütləvi həbs cəzalarının verilməsini sürətləndirdi (2022).

Tayvan liderinin Amerika Birləşmiş Ştatlarına səfəri: Çin Xalq Respublikasının sərt hərbi xəbərdarlıqlarına baxmayaraq Tayvan prezidenti Tsay İnven Amerika Birləşmiş Ştatlarına rəsmi tranzit səfəri edərək yüksək səviyyəli görüşlər keçirdi (2023).

Türkiyədə bələdiyyə seçkiləri: Türkiyə Respublikasında bütün vilayət, bölgə və bələdiyyələri əhatə edən, ölkənin siyasi güc balansını təyin edən tarixi və həlledici yerli idarəetmə seçkiləri keçirildi (2024).

Avropa İttifaqının Şengen zonasının qismən genişlənməsi: Avropa İttifaqı Bolqarıstan və Rumıniyanın dəniz və hava sərhədlərini rəsmən Şengen zonasına daxil edərək pasport nəzarətini ləğv etdi (2024).

Qəzzada Əl Şəfa xəstəxanasında əməliyyatın sonu: İsrail hərbi qüvvələri Qəzza zolağının ən böyük tibb kompleksi olan Əl-Şəfa xəstəxanasında həftələrdir davam edən qanlı hərbi əməliyyatın başa çatdığını rəsmən elan etdi (2024).

Amerikada kilsəyə silahlı hücum: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Texas ştatındakı kilsələrin birində dini mərasim zamanı atəş açan silahlı şəxs polis tərəfindən zərərsizləşdirildi (2024).

Hindistan seçkiləri ərəfəsində həbslər: Hindistanda keçiriləcək ümumi seçkilərdən bir neçə həftə əvvəl müxalifət liderlərinin və baş nazir rəqiblərinin antikorrupsiya idarəsi tərəfindən həbsi kütləvi etirazlara səbəb oldu (2024).

Meksika körfəzində miqrant qəzası: Meksika sahillərində Amerika Birləşmiş Ştatlarına qeyri-qanuni yolla keçməyə çalışan miqrantları daşıyan gəmi batdı, onlarla Çin və Cənubi Amerika vətəndaşı həlak oldu (2024).

Fransada rəqəmsal terror xəbərdarlıqları: Fransa hökuməti ölkədəki yüzlərlə məktəbə göndərilən kütləvi saxta bomba və terror xəbərdarlıqlarının qarşısını almaq üçün milli onlayn mesajlaşma platformalarını müvəqqəti bağladı (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Soyqırım qurbanlarının beynəlxalq anım tədbirləri: 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü münasibətilə ölkə rəhbərliyinin və xarici diplomatların iştirakı ilə Qubadakı Soyqırımı Memorial Kompleksində genişmiqyaslı rəsmi anım mərasimi keçirildi (2024).

Qərbi Azərbaycana qayıdış bəyannaməsi: Qərbi Azərbaycan İcması və dövlət rəsmiləri tərəfindən beynəlxalq təşkilatlara rəsmi müraciət ünvanlanaraq 1918-ci il qırğınlarına hüquqi qiymət verilməsi və tarixi torpaqlara qayıdış hüququnun təmin edilməsi tələb olundu (2024).

Azad edilmiş ərazilərdə sosial mənzil layihəsi: İşğaldan azad edilmiş Şuşa və Ağdam şəhərlərində "Böyük Qayıdış" dövlət proqramı çərçivəsində məcburi köçkünlər üçün yeni, ekoloji təmiz ("yaşıl") yaşayış məhəllələrinin inşası barədə yekun rəsmi qərar təsdiqləndi (2025).

Xarici İşlər Nazirliyinin beynəlxalq memorandumu: Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları Şurasına 31 mart soyqırımı və beynəlxalq terrorizmlə mübarizəyə dair yeni rəsmi sənədlər paketini təqdim etdi (2025).