BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal miqyaslı fəlakətlərə, dəhşətli terror aktlarına və beynəlxalq siyasi xəritəni dəyişən sənədlərin imzalanmasına şahidlik edib. 29 mart – Rusiya Federasiyasının paytaxtında onlarla insanın həyatına son qoyan Moskva metrosunda kamikadze terror aktlarının törədildiyi (2010) kədərli gündür. Qlobal təhlükəsizlik və arxitektura səhnəsində isə bu gün Şərqi Avropanın 7 dövlətinin eyni anda Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatına (NATO) tamhüquqlu üzv qəbul edildiyi (2004) və Yaxın Şərqdə regional təhlükəsizliyi təmin etmək məqsədilə Ərəb Dövlətləri Liqasının vahid hərbi qüvvə yaratmaq qərarı verdiyi (2015) tarixi təqvimdir. Dünya iqtisadiyyatını sarsıdan böhranlardan biri olan Süveyş kanalındakı tıxac məhz bu gün, nəhəng "Ever Given" gəmisinin saya oturduğu yerdən xilas edilməsi ilə (2021) qismən başa çatmışdır. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu təqvim Birləşmiş Millətlər Təşkilatı çərçivəsində iqlim dəyişikliyi hazırlıqlarının rəsmiləşdiyi və azad edilmiş ərazilərdə yaşıl enerji investisiyalarının təsdiqləndiyi qürurverici bir gündür. Çində Terrakota ordusunun kəşfindən Böyük Britaniyanın Avropa İttifaqından çıxış qərarına qədər – www.voa.az 29 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Tuton döyüşü: İngiltərə tarixində baş vermiş ən qanlı toqquşmalardan biri olan "Güllər müharibəsi" çərçivəsində York sülaləsi Lankaster qüvvələrini darmadağın etdi (1461).

Salvador şəhərinin salınması: Cənubi Amerikada, indiki Braziliya ərazisində Portuqaliya imperiyasının ilk paytaxtı olacaq Salvador (Bahia) şəhərinin əsası qoyuldu (1549).

Yeni İsveç koloniyası: Şimali Amerika qitəsində ilk isveçli mühacirlər tərəfindən Delaver çayı sahilində "Yeni İsveç" koloniyası rəsmən yaradıldı (1638).

İsveç kralının ölümü: İsveç kralı III Qustav Stokholm operasında ona qarşı təşkil edilmiş sui-qəsd nəticəsində aldığı yaralardan vəfat etdi (1792).

Amerika Birləşmiş Ştatları milli yolu: Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi ölkənin şərqi ilə qərbini birləşdirəcək ilk milli avtomobil yolunun inşasını rəsmən təsdiqlədi (1806).

Vesta asteroidinin kəşfi: Alman astronomu Henrix Vilhelm Olbers Günəş sisteminin ən böyük asteroidlərindən biri olan Vestanı kəşf etdiyini açıqladı (1807).

Verakruz şəhərinin alınması: Amerika-Meksika müharibəsinin gedişində general Uinfild Skottun rəhbərlik etdiyi Amerika Birləşmiş Ştatları ordusu Meksikanın Verakruz şəhərini işğal etdi (1847).

Hindistanda Sipahilər üsyanı: Britaniya Ost-Hind Şirkətinin yerli əsgəri Manqal Pandey zabitlərə hücum edərək Hindistanda azadlıq üsyanının (Sipahilər qiyamı) ilk qığılcımını yaratdı (1857).

Şimali Amerika aktı: Böyük Britaniya parlamenti Kanada dominionunu (Ontario, Kvebek, Nova Skotiya və Nyu-Brunsvik) rəsmən yaradan "Şimali Amerika Aktı"nı təsdiqlədi (1867).

Royal Albert Hall açılışı: Böyük Britaniyanın paytaxtı Londonda dünya mədəniyyətinin və incəsənətinin ən əzəmətli mərkəzlərindən biri olan "Royal Albert Hall" rəsmən fəaliyyətə başladı (1871).

Kolumb cəngavərləri təşkilatı: Amerika Birləşmiş Ştatlarında katolik kişilərin birliyi və xeyriyyəçilik məqsədilə nüfuzlu "Kolumb cəngavərləri" təşkilatının əsası qoyuldu (1882).

Koka Kolanın ilk istehsalı: Amerikalı əczaçı Con Pemberton Atlanta şəhərindəki evinin həyətində bəşəriyyətin ən məşhur içkisi olacaq Koka-Kolanın ilk partiyasını hazırladı (1886).

M min doqquz yüz on bir tapançası: Əfsanəvi "M1911" tipli tapança Amerika Birləşmiş Ştatları ordusunun rəsmi standart silahı kimi qəbul edildi və onilliklər boyu istifadə olundu (1911).

Robert Skottun son qeydi: Antarktida ekspedisiyasında fəlakətlə üzləşən məşhur qütb tədqiqatçısı Robert Falkon Skott donaraq ölməzdən əvvəl gündəliyinə sonuncu rəsmi qeydini yazdı (1912).

Hainrix Brüningin kansler təyinatı: Veymar Respublikasında yaranan dərin siyasi və iqtisadi böhran fonunda Hainrix Brüning Almaniya kansleri olaraq rəsmən təyin edildi (1930).

Hitlerə səsvermə: Nasist Almaniyasında keçirilən rəsmi, lakin manipulyasiya edilmiş referendumda əhalinin 99 faizi Adolf Hitlerin siyasətini dəstəklədiyini "təsdiq etdi" (1936).

Matapan burnu döyüşünün sonu: İkinci Dünya Müharibəsi çərçivəsində Böyük Britaniya və Avstraliya hərbi dəniz qüvvələri İtaliya donanmasını Matapan burnunda ağır məğlubiyyətə uğratdı (1941).

Lübekin bombardmanı: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində Böyük Britaniya hərbi hava qüvvələri Almaniyanın tarixi Lübek şəhərini kütləvi şəkildə bombalayaraq darmadağın etdi (1942).

Uçan bombaların sonu: Nasist Almaniyasına məxsus sonuncu "V-1" (V-1 flying bomb) raketi İngiltərə ərazisinə düşdü və bununla da bu tip hücumlar rəsmən başa çatdı (1945).

Madaqaskar üsyanı: Fransa müstəmləkə rəhbərliyinə qarşı Madaqaskar adasında milli müstəqillik tələbi ilə başlayan qanlı üsyan alovlandı (1947).

Rozenberqlərin məhkum edilməsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarında atom bombasının sirlərini Sovet İttifaqına ötürməkdə təqsirləndirilən Yulius və Etel Rozenberq rəsmən məhkum edildilər (1951).

Nyu York dəmiryolunun son reysi: Amerika Birləşmiş Ştatlarında iqtisadi problemlər səbəbindən Nyu-York, Ontario və Qərb Dəmiryolu (NYO&W) şirkəti tarixinin sonuncu kommersiya səfərini həyata keçirdi (1957).

İyirmi üçüncü düzəliş: Amerika Birləşmiş Ştatları Konstitusiyasına edilən düzəlişlə paytaxt Vaşinqton (Kolumbiya dairəsi) sakinlərinə prezident seçkilərində səsvermə hüququ rəsmən tanındı (1961).

May Lay qətliamı məhkəməsi: Vyetnam müharibəsi zamanı yüzlərlə mülki vətəndaşın qətlə yetirildiyi qətliama görə leytenant Uilyam Kalli rəsmən günahkar bilindi (1971).

Çarlz Mensona edam qərarı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Los-Anceles məhkəməsi silsilə və vəhşi qətllər törədən kult rəhbəri Çarlz Mensonu və tərəfdarlarını ölüm cəzasına məhkum etdi (1971).

Vyetnamdan son çəkilmə: Paris Sülh Sazişinin şərtlərinə əsasən, Amerika Birləşmiş Ştatlarının sonuncu quru döyüş hissələri Cənubi Vyetnam ərazisini rəsmən tərk etdi (1973).

Mariner on kosmik aparatı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Aviasiya və Kosmos İdarəsi (NASA) tərəfindən buraxılan kosmik zond Merkuri planetinin yaxınlığından ilk dəfə keçərək tarixi fotolar göndərdi (1974).

Terrakota ordusunun kəşfi: Çin Xalq Respublikasının Şensi əyalətində yerli kəndlilər qazıntı zamanı təsadüfən imperator Tsin Şixuandinin türbəsini qoruyan məşhur Terrakota ordusunu (gildən düzəldilmiş əsgərləri) kəşf etdilər (1974).

İlk London marafonu: Böyük Britaniyanın paytaxtı Londonda minlərlə insanın iştirakı ilə dünyanın ən məşhur idman tədbirlərindən biri olan ilk rəsmi marafon qaçışı keçirildi (1981).

Kanada aktının qəbulu: Böyük Britaniya kraliçası II Yelizaveta "Kanada Aktı"nı imzalayaraq Kanada konstitusiyasının müstəqilliyini və suverenliyini rəsmən təsdiqlədi (1982).

Estoniyada kommunizmin çöküşü: Sovet İttifaqı daxilində azadlıq hərəkatlarının gücləndiyi dövrdə Estoniya Ali Soveti Sovet hakimiyyətini rəsmən qeyri-qanuni elan edən qərar qəbul etdi (1990).

Çexoslovakiyada ad mübahisəsi: Kommunizmin süqutundan sonra Çexoslovakiya parlamentində dövlətin yeni rəsmi adı ilə bağlı "Defis müharibəsi" (Hyphen War) adlanan kəskin siyasi mübahisələr başladı (1990).

Eduard Balladurun baş nazir olması: Fransa Respublikasında keçirilən seçkilərdən sonra Eduard Balladur rəsmən ölkənin Baş naziri təyin edilərək fəaliyyətə başladı (1993).

Dow Jones indeksinin rekordu: Qlobal maliyyə mərkəzi sayılan Nyu-York birjasında "Dow Jones" sənaye indeksi tarixində ilk dəfə olaraq 10.000 (on min) bəndini keçərək rekord qırdı (1999).

Müdafiə Qalxanı əməliyyatı: İsrail hərbi qüvvələri İordan çayının qərb sahilində fələstinli yaraqlılara qarşı İkinci İntifada çərçivəsində genişmiqyaslı "Müdafiə Qalxanı" əməliyyatına başladı (2002).

Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının genişlənməsi: Şərqi Avropanın 7 ölkəsi – Bolqarıstan, Estoniya, Latviya, Litva, Rumıniya, Slovakiya və Sloveniya rəsmən dünyanın ən böyük hərbi ittifaqına tamhüquqlu üzv qəbul edildi (2004).

İrlandiyada siqaret qadağası: İrlandiya Respublikası bütün dünyada ilk dəfə olaraq qapalı ictimai və iş yerlərində (o cümlədən pab və restoranlarda) siqaret çəkilməsini rəsmən və tamamilə qadağan etdi (2004).

Türkiyədə tam günəş tutulması: Qardaş Türkiyə Respublikasının bir çox əyalətlərindən, eləcə də Avropa və Asiyanın bəzi bölgələrindən tam günəş tutulması aydın şəkildə izlənildi (2006).

Moskva metrosunda terror: Rusiya Federasiyasının paytaxtı Moskva şəhərində "Lubyanka" və "Park Kultury" metro stansiyalarında ard-arda törədilən kamikadze partlayışları nəticəsində 40 nəfər həlak oldu (2010).

Tibetdə güclü zəlzələ: Çin Xalq Respublikasının nəzarətində olan Tibet dağlıq regionunda 6.4 bal gücündə baş verən zəlzələ böyük dağıntılara və sürüşmələrə səbəb oldu (2013).

İngiltərədə eynicinsli nikah qanunu: Böyük Britaniyanın tərkib hissəsi olan İngiltərə və Uelsdə eynicinsli cütlüklərin rəsmi nikahını qanuniləşdirən sənəd qüvvəyə mindi (2014).

Ərəb Dövlətləri Liqasının birgə ordu qərarı: Misirdə toplanan Ərəb Dövlətləri Liqası rəhbərləri regionda artan təhlükəsizlik böhranları, xüsusilə Yəməndəki müharibə fonunda birgə hərbi qüvvə yaratmaq barədə rəsmi razılığa gəldilər (2015).

Böyük Britaniyanın Avropa İttifaqından çıxış sənədi: Böyük Britaniya Baş naziri Tereza Mey Lissabon müqaviləsinin "Maddə 50"sini rəsmən işə salaraq "Brexit" (İttifaqdan çıxış) prosesinə hüquqi start verdi (2017).

Ever Given gəmisinin xilası: Misirdə Süveyş kanalını günlərlə bloklayan və qlobal ticarəti iflic edən "Ever Given" konteyner gəmisi nəhayət saya oturduğu yerdən qismən xilas edilərək kanalın açılmasına ümid yaratdı (2021).

Jurnalist Evan Qerşkoviçin həbsi: Rusiya Federasiyası Təhlükəsizlik Xidməti Amerikanın məşhur "Wall Street Journal" nəşrinin müxbiri Evan Qerşkoviçi rəsmən casusluq ittihamı ilə həbs etdi (2023).

Çin Xalq Respublikasının Tayvan boğazında təlimləri: Çin hərbi qüvvələri Tayvan adasının ətrafında yeni nəsil silahlarla və donanmanın iştirakı ilə genişmiqyaslı və təhdid xarakterli hərbi təlimlərə başladı (2024).

Avropa İttifaqının rəqəmsal sanksiyaları: Avropa İttifaqı Komissiyası qlobal texnoloji nəhənglərin inhisarçılıq qaydalarını pozmasına dair "Rəqəmsal Bazarlar Aktı" çərçivəsində rəsmi və böyük təhqiqata start verdi (2024).

Baltimor körpüsünün təmizlənməsi əməliyyatları: Amerika Birləşmiş Ştatlarında "Frensis Skott Ki" körpüsünün çökməsindən sonra nəhəng kranların və mühəndis qruplarının iştirakı ilə dəniz yolunun açılması üçün rəsmi təmizləmə əməliyyatları başladı (2024).

Fransada pensiya etirazlarının davamı: Fransa prezidenti Emmanuel Makronun pensiya islahatlarına qarşı milyonlarla insanın iştirakı ilə keçirilən kütləvi ümummilli tətillər paytaxt Parisdə polisə hücumlarla müşayiət olundu (2023).

Hindistanda kütləvi qapanmanın tətbiqi: Hindistan hökuməti koronavirus (COVID-19) pandemiyasının sürətlə yayılmasının qarşısını almaq üçün bütün ölkə miqyasında evdən çıxmağı qadağan edən sərt qərarını tam olaraq icraya yönəltdi (2020).

İsraildə məhkəmə islahatı təxirəsalınması: İsrail daxilindəki dərin siyasi böhran və kütləvi nümayişlərin təzyiqi altında Baş nazir Benyamin Netanyahu mübahisəli məhkəmə islahatlarını rəsmən təxirə salmağa məcbur oldu (2023).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

İqlim dəyişikliyi və beynəlxalq hesabat (COP29): Bakı şəhərində keçiriləcək qlobal iqlim sammitinə hazırlıq çərçivəsində Azərbaycan hökumətinin və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nümayəndələrinin iştirakı ilə rəsmi "Yaşıl gələcək" bəyannaməsi qəbul edildi (2024).

Azad edilmiş ərazilərdə yaşıl kənd təsərrüfatı layihələri: Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında tam rəqəmsallaşdırılmış və ekoloji təmiz "Ağıllı ferma" layihələrinin icrasına rəsmən başladı (2024).

Rəqəmsal gömrük platformasının fəaliyyətə başlaması: Orta Dəhliz çərçivəsində tranzit yüklərin hərəkətini sürətləndirmək məqsədilə Azərbaycan, Türkiyə və Qazaxıstan arasında vahid və rəqəmsal gömrük məlumat mübadiləsi sistemi rəsmən istifadəyə verildi (2025).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı ilə innovasiya memorandumu: Dövlət xidmətlərində süni intellektin tətbiqi və kibertəhlükəsizliyin artırılması üçün Azərbaycanın Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi beynəlxalq qurumlarla strateji rəsmi memorandum imzaladı (2025).

Rasim Balayevin vəfatı: Görkəmli kino aktyoru, Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqı İdarə Heyətinin sədri, Dövlət Mükafatı laureatı, Prezidentin fərdi təqaüdçüsü, Xalq artisti Rasim Balayev 29 mart 2026-cı il tarixində, ömrünün 77-ci ilində müalicə olunduğu Türkiyənin İstanbul şəhərində vəfat edib (2026).