BAKI,VOA

Tarix bu gün imperiyaların çöktüyü, dəniz döyüşlərinin taleləri dəyişdirdiyi və insanın ilk dəfə kosmosa addım atdığı qürurverici və təlatümlü bir gündür. 18 mart – qardaş Türkiyənin tarixində ən şanlı səhifələrdən biri olan, müttəfiq donanmasının məğlubiyyətə uğradıldığı Çanaqqala dəniz zəfərinin qazanıldığı (1915) tarixi gündür. Qlobal siyasət səhnəsində isə bu gün Rusiya Federasiyasının prezidenti Vladimir Putinin Ukraynaya məxsus Krım yarımadasının qanunsuz ilhaqını rəsmiləşdirən sənədi imzaladığı (2014) və İkinci Dünya Müharibəsində Adolf Hitlerin Benito Mussolini ilə Brenner keçidində tarixi görüş keçirdiyi (1940) təqvimdir. Bəşəriyyətin elm tarixinə isə 18 mart sovet kosmonavtı Aleksey Leonovun tarixdə ilk dəfə açıq kosmosa çıxdığı (1965) an kimi həkk olunub. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu gün dövlət rəhbərinin işğaldan azad edilmiş Xankəndi şəhərində Novruz tonqalını alovlandırdığı və Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının Baş katibi ilə rəsmi danışıqlar apardığı bir gündür. Paris Kommunasının yaranmasından Afrin şəhərinin terrorçulardan təmizlənməsinə qədər – www.voa.az 18 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Roma imperatorunun taxta çıxması: Qədim Romanın ən qəddar idarəçilərindən biri kimi tanınacaq Kaliqula rəsmən Roma imperatoru elan edildi (37).

Qüds kralının tacqoyması: Altıncı Səlib yürüşü çərçivəsində Müqəddəs Roma imperatoru II Fridrix özünü Qüds kralı elan edərək tac qoydu (1229).

Tampliyerlərin sonu: Tampliyerlər ordeninin iyirmi üçüncü və sonuncu böyük magistri Jak de Mole Fransa kralının əmri ilə Parisdə tonqalda yandırıldı (1314).

Almaniya kralının seçilməsi: Habsburq sülaləsindən olan II Albert rəsmən Almaniya kralı seçilərək hakimiyyəti möhkəmləndirdi (1438).

Ştamp aktının ləğvi: Amerika inqilabı ərəfəsində koloniyaların kütləvi etirazları nəticəsində Britaniya parlamenti rüsumları nəzərdə tutan Ştamp aktını ləğv etdi (1766).

Amerika Ekspressin yaradılması: Dünya maliyyə və poçt sektorunun ən nəhəng şirkətlərindən biri olan "American Express" rəsmən fəaliyyətə başladı (1850).

Paris Kommunasının qurulması: Fransa-Prussiya müharibəsindəki məğlubiyyətdən sonra Paris əhalisi üsyan edərək dünyada ilk fəhlə hökuməti olan Paris Kommunasını elan etdi (1871).

Havay adaları ilə müqavilə: Havay adaları krallığı ilə Amerika Birləşmiş Ştatları arasında strateji ticarət və iqtisadi müqavilə imzalandı (1874).

Dəmir kanslerin istefası: Almaniya imperiyasının qurucusu və ilk kansleri Otto fon Bismark gənc imperator II Vilhelmlə yaranan münaqişə səbəbindən istefa verdi (1890).

Mühərrikli aparatla uçuş: Rumıniyalı mühəndis Trayan Vuya ilk dəfə olaraq özünün layihələndirdiyi və təkərləri olan aparatla qısa uçuş sınağı həyata keçirdi (1906).

Yunanıstan kralına sui-qəsd: Yunanıstan kralı I Georq Saloniki şəhərində küçədə gəzərkən anarxist tərəfindən silahla vurularaq öldürüldü (1913).

Çanaqqala dəniz zəfəri: Birinci Dünya Müharibəsi zamanı Osmanlı imperiyasının topçuları Çanaqqala boğazını keçməyə çalışan Böyük Britaniya və Fransa donanmasını ağır məğlubiyyətə uğratdı (1915).

Kronştadt qiyamının yatırılması: Sovet Rusiyasında bolşeviklərə qarşı qalxmış Kronştadt dənizçilərinin üsyanı Qırmızı Ordu tərəfindən tamamilə və qanla yatırıldı (1921).

Riqa sülh müqaviləsi: Sovet Rusiyası və Polşa arasında sərhədləri müəyyən edən və müharibəyə son qoyan Riqa müqaviləsi rəsmən imzalandı (1921).

Mahatma Qandinin həbsi: Hindistanın müstəqillik lideri Mahatma Qandi Britaniya müstəmləkə hökumətinə qarşı vətəndaş itaətsizliyi təbliğ etdiyinə görə 6 il müddətinə həbs edildi (1922).

Tri-State tornadosu: Amerika Birləşmiş Ştatları tarixində qeydə alınmış ən dəhşətli tornado (qasırğa) üç ştatdan keçərək 700-dən çox insanın ölümünə səbəb oldu (1925).

Qvadalaxara döyüşünün sonu: İspaniya vətəndaş müharibəsi zamanı respublikaçılar İtaliya faşist qüvvələrini Qvadalaxara yaxınlığında ağır məğlubiyyətə uğratdılar (1937).

Meksika neftinin milliləşdirilməsi: Meksika prezidenti Lazaro Kardenas ölkədəki bütün xarici neft şirkətlərinin aktivlərini dövlət mülkiyyətinə keçirən qərar qəbul etdi (1938).

Hitler və Mussolininin görüşü: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində Nasist Almaniyasının lideri Adolf Hitler və Faşist İtaliyasının rəhbəri Benito Mussolini Brenner keçidində tarixi strateji görüş keçirdilər (1940).

Vezuvi vulkanının püskürməsi: İtaliyada İkinci Dünya Müharibəsi döyüşləri davam edərkən Vezuvi vulkanı püskürdü və müttəfiqlərə məxsus onlarla bombardmançı təyyarəni kül altında qoyub məhv etdi (1944).

Berlinin kütləvi bombardmanı: Amerika Birləşmiş Ştatları hərbi hava qüvvələrinə məxsus yüzlərlə ağır bombardmançı təyyarə Almaniyanın paytaxtı Berlinə dağıdıcı hava hücumu həyata keçirdi (1945).

Dünya Bankının fəaliyyətə başlaması: İkinci Dünya Müharibəsindən sonra qlobal iqtisadiyyatı bərpa etmək məqsədilə qurulan Dünya Bankı rəsmən öz fəaliyyətinə başladı (1946).

Sovet və Bolqarıstan müqaviləsi: Sovet İttifaqı və Bolqarıstan Xalq Respublikası arasında siyasi və hərbi əməkdaşlığı nəzərdə tutan dostluq sazişi imzalandı (1948).

Yenice Gönen zəlzələsi: Türkiyənin Çanaqqala və Balıkəsir bölgələrində baş verən 7.2 bal gücündə dağıdıcı zəlzələ nəticəsində yüzlərlə insan həlak oldu (1953).

Havay ştatının statusu: Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi Havay adalarının rəsmən 50-ci ştat kimi ittifaqa qəbul edilməsini təsdiqləyən sənədi imzaladı (1959).

Evian sazişinin imzalanması: Fransa və Əlcəzair milli azadlıq cəbhəsi arasında imzalanan Evian razılaşması ilə uzun və qanlı Əlcəzair müharibəsi rəsmən başa çatdı (1962).

Açıq kosmosa ilk çıxış: Sovet İttifaqı kosmonavtı Aleksey Leonov "Vosxod 2" kosmik gəmisindən kənara çıxaraq bəşəriyyət tarixində açıq kosmosa addım atan ilk insan oldu (1965).

Menu bombardman əməliyyatı: Amerika Birləşmiş Ştatları rəhbərliyi Vyetnam müharibəsi çərçivəsində Kamboca ərazisindəki kommunist sığınacaqlarına qarşı gizli və kütləvi hava hücumlarına başladı (1969).

Kambocada dövlət çevrilişi: Kambocanın Baş naziri general Lon Nol rəsmi dövlət çevrilişi edərək şahzadə Sihanuku hakimiyyətdən uzaqlaşdırdı və respublika elan etdi (1970).

Ərəb neft embarqosunun sonu: Yom Kippur müharibəsindən sonra Ərəb dövlətlərinin Amerika Birləşmiş Ştatlarına qarşı tətbiq etdiyi qlobal neft embarqosu rəsmən ləğv edildi (1974).

Zülfüqar Əli Bhuttonun edam qərarı: Pakistanın devrilmiş keçmiş baş naziri Zülfüqar Əli Bhutto hərbi rejim tərəfindən qurulan məhkəmə nəticəsində ölüm cəzasına məhkum edildi (1978).

Vostok raketinin partlaması: Rusiya ərazisindəki Plesetsk kosmodromunda yanacaq doldurma zamanı "Vostok" raketinin partlaması nəticəsində 50 nəfər hərbçi və texnik həlak oldu (1980).

Aparteid rejiminin qadağaları: Cənubi Afrika Respublikasında irqçi aparteid rejimi qaraşın əhalinin azadlığı uğrunda mübarizə aparan əsas siyasi təşkilatların fəaliyyətini rəsmən qadağan etdi (1988).

Qədim mumiyanın kəşfi: Misirdə arxeoloqlar Xeops piramidasının yaxınlığında təxminən 4400 illik tarixi olan nadir bir qədim mumiya aşkar etdilər (1989).

Şərqi Almaniyada azad seçkilər: Berlin divarının yıxılmasından sonra Almaniya Demokratik Respublikasında (Şərqi Almaniya) ilk və son dəfə olaraq çoxpartiyalı, azad parlament seçkiləri keçirildi (1990).

Windows sisteminin təqdimatı: Kompüter texnologiyaları nəhəngi "Microsoft" şirkəti fərdi kompüter istifadəsində inqilab yaradan "Windows 3.1" əməliyyat sistemini rəsmən bazara çıxardı (1992).

İrqçiliyə son səsvermələri: Finlandiya və Cənubi Afrika Respublikası eyni gündə ağ irqçiliyə (aparteidə) son qoyulması islahatlarına səs verdilər (1992).

Vaşinqton razılaşması: Bosniya müharibəsi çərçivəsində Bosniya müsəlmanları və xorvatlar arasında hərbi əməliyyatları dayandıran sülh sazişi Amerika Birləşmiş Ştatlarının vasitəçiliyi ilə imzalandı (1994).

Ozone Disco yanğını: Filippinin paytaxtı Manilada "Ozone Disco" gecə klubunda baş verən dəhşətli yanğın nəticəsində əksəriyyəti gənclər olan 162 nəfər yanaraq həlak oldu (1996).

Antonov təyyarəsinin qəzası: Rusiya Federasiyasına məxsus "An-24" sərnişin təyyarəsi Türkiyəyə uçarkən Çerkessk yaxınlığında qəzaya uğradı, 50 nəfər həyatını itirdi (1997).

Kosovo danışıqlarının iflası: Kosovo böhranını dinc yolla həll etmək üçün Parisdə keçirilən beynəlxalq sülh danışıqları Serbiya rəhbərliyinin sənədi imzalamaqdan imtina etməsi ilə nəticəsiz qaldı (1999).

İraq müharibəsi ultimatumu: Amerika Birləşmiş Ştatları, Böyük Britaniya və müttəfiqləri İraq diktatoru Səddam Hüseynə ölkəni tərk etməsi üçün son rəsmi ultimatumlarını verdilər (2003).

Tarixi kriket matçı: Hindistan və Pakistan arasında on illərlə davam edən siyasi gərginlikdən sonra münasibətləri yumşaltmaq məqsədilə Pakistanda ilk tarixi sülh matçı keçirildi (2004).

Tibetdə qanlı etirazların böyüməsi: Çin Xalq Respublikasının nəzarətindəki Tibetdə başlayan qanlı iğtişaşlar səbəbindən Pekin hökuməti bütün beynəlxalq mətbuatı və turistləri bölgədən çıxardı (2008).

Yəməndə Cümə qırğını: Yəmənin paytaxtı Sənada cümə namazından sonra "Ərəb baharı" nümayişçilərinə hökumət snayperləri tərəfindən atəş açıldı, 50-dən çox insan qətlə yetirildi (2011).

Krımın qanunsuz ilhaqının rəsmiləşməsi: Rusiya Federasiyasının prezidenti Vladimir Putin Ukraynaya məxsus Krım Muxtar Respublikasının və Sevastopol şəhərinin Rusiyaya birləşdirilməsi barədə qanunsuz dövlətlərarası müqaviləni imzaladı (2014).

Bardo muzeyinə terror hücumu: Tunisin paytaxtında Bardo Milli Muzeyinə daxil olan İŞİD terrorçuları atəş açaraq 20-dən çox əcnəbi turisti və yerli vətəndaşları qətlə yetirdilər (2015).

Afrin şəhərinin təmizlənməsi: Türkiyə Silahlı Qüvvələri və Azad Suriya Ordusu "Zeytun Budağı" əməliyyatı çərçivəsində Suriyanın Afrin şəhər mərkəzinə daxil olaraq ərazini terrorçulardan tamamilə təmizlədi (2018).

Vladimir Putinin dördüncü müddəti: Rusiya Federasiyasında keçirilən prezident seçkilərində Vladimir Putin rəsmi nəticələrə görə yenidən qələbə qazanaraq dördüncü müddətə dövlət başçısı oldu (2018).

Utrext tramvay terroru: Hollandiyanın Utrext şəhərində tramvayda sərnişinlərə tapança ilə atəş açan terrorçu üç nəfərin ölümünə, çoxlu sayda insanın yaralanmasına səbəb oldu (2019).

İspaniyada evtanaziya qanunu: İspaniya parlamenti uzun davam edən müzakirələrdən sonra sağalmaz xəstələrin könüllü ölüm (evtanaziya) hüququnu qanuniləşdirən sənədi qəbul etdi (2021).

Çanaqqala körpüsünün açılışı: Türkiyənin paytaxtı Ankarada dövlət rəhbərliyinin iştirakı ilə dünyanın ən uzun orta aşırımlı asma körpüsü olan "1915 Çanaqqala Köprüsü"nün rəsmi açılışı keçirildi (2022).

Ekvador və Peru zəlzələsi: Ekvador və Perunun sahil bölgələrində baş verən 6.8 bal gücündəki zəlzələ onlarla insanın həyatına son qoydu və böyük dağıntılara səbəb oldu (2023).

Rusiya seçkilərinin nəticəsi: Rusiya Federasiyasında müxalifətsiz keçirilən prezident seçkilərinin səsvermə prosesi başa çatdı və Vladimir Putin rekord səslə yenidən qalib elan olundu (2024).

Əl Şifa xəstəxanasına basqın: İsrail hərbi qüvvələri Qəzza zolağının ən böyük tibb obyekti olan Əl-Şifa xəstəxanasına yenidən irimiqyaslı hərbi basqın təşkil etdi (2024).

Avropa İttifaqının hərbi yardımı: Avropa İttifaqı xarici işlər nazirləri Ukraynaya əlavə hərbi dəstək və silah tədarükü üçün 5 milyard avroluq xüsusi yardım fondunu təsdiqlədilər (2024).

Amerika Ali Məhkəməsinin internet qərarı: Amerika Birləşmiş Ştatları Ali Məhkəməsi sosial media şirkətlərinin dövlət rəsmiləri ilə əlaqələrini və senzuraya təsirlərini tənzimləyən tarixi işə baxmağa başladı (2024).

Pakistanın iqtisadi yardım danışıqları: Pakistanda fəaliyyətə başlayan yeni hökumət ölkə iqtisadiyyatını xilas etmək üçün Beynəlxalq Valyuta Fondu ilə təcili kredit paketi üzrə danışıqlara başladı (2024).

Nigeriyada kütləvi adam oğurluğu: Nigeriyanın mərkəzi əyalətlərində silahlı qruplaşmalar tərəfindən həyata keçirilən yeni basqında onlarla yerli sakin və uşaq girov götürüldü (2024).

Kubada elektrik böhranı etirazları: Kommunist Kubasının onlarla şəhərində, o cümlədən Santyaqoda uzunmüddətli elektrik kəsintilərinə və dəhşətli ərzaq qıtlığına qarşı nümayişlər şiddətləndi (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Xankəndidə Novruz tonqalı: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev işğaldan azad edilmiş Xankəndi şəhərinin mərkəzi meydanında onilliklər sonra ilk dəfə olaraq rəsmi Novruz tonqalını alovlandırdı və bütün Azərbaycan xalqına qürurverici müraciət etdi (2024).

Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı ilə strateji görüş: Hərbi ittifaqın Baş katibi Yens Stoltenberq Azərbaycanda rəsmi səfərdə olarkən dövlət başçısı ilə təkbətək görüş keçirdi, Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyindəki aparıcı rolu və sülh prosesi müzakirə olundu (2024).

Azərbaycan və Avropa İttifaqı əməkdaşlığı: Bakıda keçirilən rəsmi hökumətlərarası komissiyanın iclasında yaşıl enerji keçidi və Orta Dəhliz layihələrinin icrasına dair yekun sənədlər və protokollar imzalandı (2025).

Qarabağda kənd təsərrüfatı texnologiyaları: Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Füzuli və Cəbrayıl rayonlarında müasir suvarma sistemlərinin qurulması və aqrar zonaların rəqəmsallaşdırılması barədə dövlət proqramının yeni mərhələsinin icrasına başladı (2025).