BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Sosial şəbəkələrdə və xüsusilə qısa videolardan həddindən artıq istifadə ilə əlaqələndirilən “beyin çürüməsi” ifadəsi elmi diaqnoz hesab olunmur. Mütəxəssislər rəqəmsal texnologiyaların diqqət, yuxu və psixoloji vəziyyətə müəyyən təsirlər göstərə biləcəyini bildirsələr də, bunun beynin fiziki olaraq zədələnməsinə səbəb olduğunu təsdiqləyən kifayət qədər sübut yoxdur.
Məsələ ilə bağlı yayılan məlumatlarda “beyin çürüməsi” anlayışının son illərdə xüsusilə TikTok, Instagram, YouTube və digər platformalardakı qısa videoların geniş yayılması fonunda populyarlaşdığı qeyd olunur.
Əslində bu ifadə yeni deyil. İlk sənədləşdirilmiş istifadəsi 1854-cü ildə amerikalı filosof və yazıçı Henri Devid Toronun “Uolden” əsərində qeydə alınıb. Toro bu ifadədən səthi düşüncələrin və mürəkkəb ideyalara marağın azalmasının tənqidi kontekstində istifadə edib.
2024-cü ildə isə Oksford Universiteti Nəşriyyatı “beyin çürüməsi” ifadəsini ilin sözü seçib. Məlumata görə, ifadənin istifadəsi 2023-2024-cü illər arasında 230 faiz artıb. Termin əsasən insanların sosial şəbəkələrdə keyfiyyətsiz və düşünmə tələb etməyən məzmunu həddindən artıq istehlak etməsinin yaratdığı zehni yorğunluğu ifadə etmək üçün işlədilir.
Bununla belə, mütəxəssislər “beyin çürüməsi”nin tibbi və ya elmi diaqnoz olmadığını vurğulayırlar. Klinik neyropsixoloq Keryolus Boulosun sözlərinə görə, bu ifadə rəqəmsal vasitələrdən həddindən artıq istifadənin mümkün psixoloji və fiziki nəticələrini birləşdirən ümumi anlayışdır.
Rəqəmsal platformaların istifadəçilərin diqqətini mümkün qədər uzun müddət saxlamaq üçün xüsusi alqoritmlərdən istifadə etməsi isə ayrıca narahatlıq doğurur. Qısa videoların sürətli şəkildə bir-birini əvəz etməsi istifadəçinin qısa müddət ərzində çoxsaylı informasiya və stimullarla qarşılaşmasına səbəb olur. Bu yanaşma alimlər tərəfindən “diqqət iqtisadiyyatı” anlayışı ilə əlaqələndirilir.
Bununla yanaşı, texnologiyanın insan beyninə təsiri ilə bağlı elmi nəticələr birmənalı deyil.
Oksford Universitetinin professoru Endryu Przibilski və digər tədqiqatçıların 2023-cü ildə apardığı araşdırmada ABŞ-da 12 mindən çox uşağın məlumatları təhlil edilib. Təxminən iki il davam edən araşdırmada uşaqların ekran qarşısında keçirdiyi vaxt, rəqəmsal fəaliyyətləri, fiziki və psixoloji vəziyyəti, həmçinin beyin inkişafı qiymətləndirilib. Araşdırma ekran istifadəsinin yüksək olduğu uşaqlarda beyin inkişafının pozulduğunu təsdiqləməyib.
Digər tərəfdən, 2025-ci ildə “Psychological Bulletin” jurnalında dərc olunan sistematik icmal və meta-analizdə 71 araşdırmanın və 98 298 nəfərin məlumatları təhlil edilib. Nəticələr qısa videolardan intensiv istifadənin daha zəif koqnitiv göstəricilərlə, xüsusilə diqqət və impulsların idarə olunması ilə müəyyən dərəcədə əlaqəli olduğunu göstərib. Lakin tədqiqatçılar bunun səbəb-nəticə əlaqəsi olduğunu və ya beyində qalıcı zədələnmə yaratdığını müəyyən etməyiblər.
2024-cü ildə 182 araşdırmanı və 1,16 milyondan çox insanı əhatə edən başqa bir icmalda da sosial media istifadəsi ilə depressiya və narahatlıq arasında zəif əlaqələr müəyyən edilib. Lakin tədqiqatların əhəmiyyətli hissəsinin eyni vaxtda aparılan müşahidələrə əsaslanması səbəbindən sosial medianın bu problemlərin birbaşa səbəbi olduğunu söyləmək mümkün deyil.
Bundan başqa, “Nature Human Behaviour” jurnalında dərc olunan genişmiqyaslı araşdırmada 355 358 yeniyetmənin məlumatları araşdırılıb. Nəticələr rəqəmsal texnologiyalardan istifadə ilə psixoloji rifah arasında mənfi əlaqənin olduğunu göstərsə də, müşahidə edilən fərqlər olduqca kiçik olub və rifah səviyyəsindəki dəyişikliklərin yalnız 0,4 faizini izah edib.
Mütəxəssislər bu səbəbdən problemin yalnız ekran qarşısında keçirilən saatlarla ölçülməməli olduğunu bildirirlər. Yuxu, ailə münasibətləri, təhsil və iş təzyiqi, sosial mühit və psixoloji vəziyyət insanın rifahına daha ciddi təsir göstərə bilər.
Beləliklə, elmi məlumatlar sosial şəbəkələrdən və xüsusilə qısa videolardan həddindən artıq istifadənin diqqətin dağılması, impulsların idarə edilməsində çətinlik, yuxu problemləri və narahatlıqla əlaqəli ola biləcəyini göstərir. Lakin “beyin çürüməsi” adlı xəstəliyin mövcudluğunu və rəqəmsal məzmunun beynə geri dönməz zərər vurduğunu təsdiqləyən elmi əsas yoxdur.
Mütəxəssislərin fikrincə, əsas məsələ “beynin çürüməsi” deyil, rəqəmsal texnologiyalardan istifadənin insanın gündəlik həyatına nə dərəcədə nəzarət etməsidir. İstifadə yuxuya, işə, təhsilə, sosial münasibətlərə və diqqət tələb edən fəaliyyətlərə mənfi təsir göstərirsə, problem məhz burada yaranır.