BAKI,VOA
Müasir coğrafi məkanda Əfqanıstan çox vaxt yalnız son onilliklərin siyasi böhranları və hərbi münaqişələri fonunda təhlil edilsə də, qədim dövrün sənədli və arxeoloji sənədləri bu regionun bəşər sivilizasiyasının ən mühüm inkişaf və transformasiya mərkəzlərindən biri olduğunu sübut edir. Kökləri paleolit dövrünün ilkin insan düşərgələrinə qədər uzanan Əfqanıstan coğrafiyası, tarixin müxtəlif dövrlərində Şərq və Qərb mədəniyyətlərinin, Cənubi Asiya və Mərkəzi Asiyanın etnik kütlələrinin daxili qovşaq nöqtəsi rolunu oynamışdır. Keçid xarakterli təbii geostrateji mövqeyi bu ərazini həm böyük fatehlərin hərbi yürüş hədəfinə çevirmiş, həm də fərqli dini inancların, memarlıq üslublarının və ticari-iqtisadi sistemlərin birgə mövcud olduğu unikal sivilizasiya ocağına çevirmişdir. Bu əhatəli ensiklopedik araşdırmada, regionun tarixöncəsi dövrlərindən başlayaraq bürünc əsrini, Əhəməni idarəçiliyini, helenistik transformasiyanı və Kuşan imperiyasının qızıl əsrini heç bir ixtisara və qısaltmaya yol vermədən, tam akademik təfərrüatı ilə təhlil edirik:
Tarixöncəsi dövrün arxeoloji təhlili və paleolit sivilizasiyasının izləri
Əfqanıstan torpaqlarında insan fəaliyyətinin ilk maddi sübutları orta paleolit (qədim daş) dövrünə, təxminən eramızdan əvvəl 50 000-ci illərə qədər uzanır. Badaxşan, Bəlx və Qəndəhar bölgələrində yerləşən qədim dağlıq mağaralarda (məsələn, Qara Kamar və Dərə-i Kur mağaralarında) aparılan elmi qazıntılar zamanı neandertal insan tipinə və ilkin homo sapiens nümayəndələrinə aid daş alətlər, heyvan sümükləri və daxili məişət qalıqları aşkar edilmişdir.
Bu arxeoloji materiallar sübut edir ki, Hinduquş dağlarının ətəkləri bəşər tarixində ovçuluq və yığıcılıqdan oturaq əkinçilik və ibtidai heyvandarlıq formalarına keçidin ilk reallaşdığı areallardan biridir. Regionun iqlim və su resursları eramızdan əvvəl X-VIII minilliklərdə neolit inqilabının bünövrəsini qoymuş, yerli tayfalar daxili buğda və arpa bitkilərinin becərilməsini, həmçinin xırda buynuzlu heyvanların əhliləşdirilməsini mükəmməl şəkildə mənimsəmişlər.
Bürünc dövrünün şəhər mədəniyyətləri: Mundiqak və Baktriya-Margiana kompleksi
Eramızdan əvvəl IV minilliyin sonu və III minilliyin əvvəllərində Əfqanıstanın cənub və şimal zonalarında bürünc dövrünün monumental şəhərsalma strukturları meydana çıxmağa başladı. Cənubda, Qəndəhar şəhərinin yaxınlığında yerləşən Mundiqak (Mundigak) yaşayış məskəni bu inkişafın ən parlaq nümunəsidir.
Mundiqak sadə bir kənd statusundan çıxaraq qısa zamanda ətrafında möhkəm daxili müdafiə divarları, sənətkarlıq məhəllələri, monumental dini məbədlər və yerli rəhbərlərə məxsus daxili saray kompleksləri olan nəhəng bir proton-şəhərə çevrildi. Arxeoloqlar burada Hind vadisi sivilizasiyası (Harappa və Mohenco-Daro) ilə birbaşa əlaqələri sübut edən saxsı qablar, tunc möhürlər və gil heykəlciklər aşkar etmişlər. Mundiqak əhalisi daxili çay sularını tənzimləyən suvarma şəbəkələri quraraq intensiv kənd təsərrüfatı formalaşdırmışdı.
Eyni zamanda, Əfqanıstanın şimal ərazilərini və qonşu Türkmənistan və Özbəkistanı əhatə edən Baktriya-Margiana Arxeoloji Kompleksi (BMAC) regional bürünc mədəniyyətinin digər daxili sütunudur. Şimali Əfqanıstandakı Daşlı qala və ətraf məskənlərdə aparılan tədqiqatlar yerli əhalinin yüksək səviyyəli metallurgiya (tunc və qızıl işləmə), zərif dulusçuluq və daşoyma sənətinə malik olduğunu ortaya qoymuşdur. Bu qədim ittifaq, qədim dünyanın digər böyük sivilizasiyaları olan Mesopotamiya və Elam dövlətləri ilə rəsmi iqtisadi əlaqələr saxlayır, regionun zəngin lazurit (lapis lazuli), firuzə və qalay daxili yataqlarını qlobal bazarlara ixrac edirdi.
Əhəməni imperiyasının idarəçiliyi və Əfqanıstanın regional satraplıqları
Eramızdan əvvəl VI əsrin ortalarında (təxminən eramızdan əvvəl 550-ci ildə) Əhəməni sülaləsinin banisi Böyük Kir (Cyrus the Great) öz hərbi yürüşləri ilə Əfqanıstan ərazisini qədim dünyanın ilk mərkəzləşdirilmiş supergücünə birləşdirdi. Kir və ondan sonra gələn I Dara (Darius I) regionun dağlıq coğrafiyasını ram etmək üçün mükəmməl bir inzibati-ərazi idarəetmə sistemi - satraplıq strukturunu tətbiq etdilər.
Bu rəsmi dövlət bölgüsünə görə, Əfqanıstan ərazisi dörd əsas daxili satraplığa ayrılmışdı:
Baktriya (Bactria): Mərkəzi Bəlx (Bactra) şəhəri olan bu əyalət imperiyanın şimal-şərq sərhədlərini qoruyan ən zəngin və strateji daxili idarəetmə vahidi idi. Baktriya satrapları adətən Əhəməni şahzadələri arasından təyin olunurdu.
Araxoziya (Arachosia): Müasir Qəndəhar və Hilmənd vadilərini əhatə edən, Hindistana gedən cənub yollarını nəzarətdə saxlayan hərbi-inzibati bölgə.
Ariya (Aria): Müasir Herat vahəsini mərkəzləşdirən, Şərqlə Qərb arasında daxili karvan keçidlərini idarə edən mühüm loqistik əyalət.
Qandhara (Gandhara): Kabul vadisini və Hind çayının yuxarı axarlarını əhatə edən, müxtəlif mədəniyyətlərin birbaşa təmas xəttində yerləşən zəngin satraplıq.
Əhəməni idarəçiliyi dövründə regionda "Şah yolu" tipli rəsmi infrastruktur xətləri çəkildi, vahid pul sistemi tətbiq edildi və Əfqanıstanın yerli döyüşçü tayfaları Əhəməni ordusunun, xüsusən də hərbi süvari elitasının ən dözümlü qüvvələrini təşkil etdi. Persepolis və Behistun daxili qaya yazılarında bu satraplıqların adları və onların imperatora verdiyi illik rəsmi vergilər (qızıl, lazurit və atlar) dəqiq qeyd olunmuşdur.
Makedoniyalı İskəndərin Şərq yürüşü və yerli tayfaların şiddətli müqaviməti
Eramızdan əvvəl 330-cu ildə Makedoniyalı İskəndər (Alexander the Great) Əhəməni hökmdarı III Daranı məğlub etdikdən sonra imperiyanın şərq torpaqlarını tam daxili nəzarətə götürmək üçün Əfqanıstan coğrafiyasına daxil oldu. Lakin buradakı yerli dağlıq tayfaların və Baktriya satrapı Bessin rəhbərlik etdiyi daxili partizan müharibəsi, İskəndərin hərbi strategiyasını ciddi dərəcədə sarsıtdı.
İskəndər bu torpaqlarda daxili hərbi üstünlüyü qorumaq üçün üç ildən artıq qanlı döyüşlər aparmalı oldu. O, hərbi dayaq məntəqələri yaratmaq məqsədilə strateji nöqtələrdə öz adını daşıyan yeni şəhərlər - İskəndəriyyələr saldı. Bu şəhərlərin sırasına Araxoziya İskəndəriyyəsi (müasir Qəndəhar), Ariya İskəndəriyyəsi (müasir Herat) və Hinduquş dağlarının ətəyində yerləşən Qafqaz İskəndəriyyəsi (Baqram) daxil idi. Yerli aristokratiyanı öz tərəfinə çəkmək və daxili siyasi barışıq əldə etmək üçün İskəndər eramızdan əvvəl 327-ci ildə Baktriya zadəganı Oksıartın qızı Roksana (Roxana) ilə rəsmi nikah ittifaqı qurdu. İskəndərin vaxtsız ölümündən sonra onun qurduğu nəhəng dövlət parçalandı və Əfqanıstan torpaqları general I Selefkinin idarə etdiyi Selefkilər İmperiyasının daxili nəzarət dairəsinə keçdi.
Yunan-Baktriya krallığının çiçəklənməsi: Ay-Xanım şəhərinin arxitekturası və mədəni sintezi
Eramızdan əvvəl 250-ci ildə Selefki dövlətinin daxili zəifləməsindən və qərbdəki müharibələrindən istifadə edən Baktriya satrapı Diodot (Diodotus I) müstəqilliyini elan edərək Yunan-Baktriya Krallığının əsasını qoydu. Bu dövlət, bəşər sivilizasiyasının ən nadir mədəni təzahürlərindən biri olan - klassik yunan antik irsi ilə qədim Şərq elementlərinin birbaşa qovuşduğu bədii-fəlsəfi məkana çevrildi.
Əfqanıstanın şimalında, Əfqanıstan-Tacikistan sərhədində yerləşən Ay-Xanım (Ai-Khanoum) şəhərinin arxeoloji kəşfi bu helenistik mədəniyyətin miqyasını bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Ay-Xanım tam mənada Amudərya sahilində salınmış bir qədim Afina şəhəri idi. Burada klassik yunan teatrı, idman kompleksi (gimnaziya), korinf və ion üslublu sütunlarla bəzədilmiş inzibati daxili binalar, həmçinin Delfi məbədindən gətirilmiş fəlsəfi kəlamların həkk olunduğu daş abidələr aşkar edilmişdir. Eyni zamanda şəhər memarlığında yerli Baktriya və Babil daxili saray elementləri də tətbiq olunmuşdu. Yunan-Baktriya hökmdarları (I Evratid, Demetri və s.) daxili metal əritmə və incəsənət sahəsində qədim dünyanın ən yüksək bədii keyfiyyətli qızıl və gümüş sikkələrini məhz Əfqanıstan ərazisindəki rəsmi emalatxanalarda zərb edirdilər.
Kuşan imperiyasının yüksəlişi: I Kanişkanın dövlətçilik strategiyası və Qandhara incəsənəti
Eramızdan əvvəl I əsrdə Mərkəzi Asiya çöllərindən gələn köçəri tayfaların (yuelər, daha sonra skiflər və toxarlar) daxili köç dalğaları Yunan-Baktriya krallığının siyasi hakimiyyətinə son qoysa da, onlar regionun elmi, fəlsəfi və memarlıq strukturunu məhv etmədilər. Bu etnik qrupların yerli mədəniyyətlə qovuşması nəticəsində eramızın I-III əsrlərində regionun ən qüdrətli dövləti olan Kuşan İmperiyası (Kushan Empire) meydana çıxdı.
Kuşan imperiyasının ən parlaq hökmdarı olan I Kanişka (Kanishka I) dövründə Əfqanıstan torpaqları qlobal iqtisadiyyatın, fərqli dini inancların və bədii cərəyanların mərkəzi qərargahına çevrildi. Kanişka buddizm dinini rəsmi dövlət himayəsinə götürdü və məhz Əfqanıstanın daxili monastırları vasitəsilə buddizm Çinə, Koreyaya və Uzaq Şərq regionuna yayılmağa başladı. Bu dövrdə regionda Qandhara incəsənəti (Gandhara art) adlanan tamamilə yeni və bənzərsiz bir üslub formalaşdı. Bu üslubun əsas spesifik xüsusiyyəti, Şərq dini fiquru olan Buddanın ilk heykəllərinin yunan tanrısı Apollonun fiziki cizgiləri, yunan geyim qatları (xlamidiya) və helenistik üz ifadələri ilə yonulması idi.
Kuşanların yay paytaxtı rolunu oynamış Baqram (Begram) şəhərində həyata keçirilən qazıntılar zamanı tapılan məşhur "Baqram xəzinəsi" - Roma imperiyasından gətirilmiş şüşə və bürünc qabları, Çin sülalələrinə məxsus orijinal ipəkləri, Hindistan emalatxanalarında fil sümüyündən hazırlanmış zərif oymaları və Yunan-Roma mifoloji heykəlciklərini özündə birləşdirirdi. Bu maddi tapıntılar qədim Əfqanıstanın qlobal miqyaslı ticarət dövriyyəsinin birbaşa idarəetmə mərkəzində dayandığını sənədli şəkildə sübut edir. Cari dövrdə bu mədəni yüksəlişin ən monumental abidələri kimi qəbul edilən nəhəng Bamiyan Budda heykəlləri də (2001-ci ildə dağıdılana qədər) qədim Əfqanıstanın bu unikal dini dözümlülük, intellektual inkişaf və memarlıq gücünün tarixi sübutları idi.
Böyük İpək Yolu logistikası və Əfqanıstanın iqtisadi-coğrafi daxili üstünlükləri
Qədim Əfqanıstanın tarixi təkamülünün əsas iqtisadi hərəkətverici qüvvəsi onun əvəzolunmaz coğrafi mövqeyi idi. Kontinental ticarət marşrutu olan Böyük İpək Yolunun şimal (Mərkəzi Asiyadan keçən) və cənub (Hindistana uzanan) daxili qolları məhz Əfqanıstanın tarixi şəhərlərində - Bəlx (Bactra), Herat, Kabul, Baqram və Qəndəharda kəsişirdi.
Regionun dağlıq relyefində yerləşən strateji daxili keçidlər (məsələn, Hindistan qapısı sayılan Xeybər keçidi və Hinduquş dağ yolları) karvanların hərəkət təhlükəsizliyini təmin etmək üçün təbii bir qala rolunu oynayırdı. Bu keçidləri və şəhərləri nəzarətdə saxlayan qədim yerli sülalələr beynəlxalq karvan ticarətindən rəsmi daxili gömrük rüsumları toplayır, qlobal pul və xammal dövriyyəsini uğurla tənzimləyirdilər. Bu davamlı iqtisadi zənginlik regionun şəhərlərində böyük karvansaraların, rəsədxanaların, elmi məktəblərin və suvarma daxili kanallarının kəsilməz inkişaf fəaliyyətini tam sığortalayırdı.
Qədim Əfqanıstanın tarixi - sadəcə hərbi işğalların, müharibələrin və imperiyaların süqutunun xronologiyası deyil, bəşər sivilizasiyasının ən fərqli mədəniyyətlərinin, dinlərinin, fəlsəfi cərəyanlarının və elmi biliklərinin bir araya gəldiyi nəhəng bir daxili kəsişmə platformasıdır. Regionun arxeoloji qatlarından çıxan sənədli sübutlar Şərq və Qərb dünyasının qədim dövrlərdə bir-biri ilə necə dərin və ayrılmaz bağlarla bağlandığını nümayiş etdirən ən fundamental tarixi mənbə statusunu qorumaqdadır.