BAKI,VOA
Qudurmuş bir heyvan deyəndə ağlınıza ilk olaraq nə gəlir? Gözlərinizin önündə dərhal qorxu filmlərindən tanış olan bir mənzərə canlanır: qəzəbdən sırıyan ağız, ətrafa saçılan selikli köpük, qan çanağına dönmüş gözlər və idarəolunmaz aqressiya. Biz elə zənn edirik ki, bu təhlükəni hələ uzaqdan hiss edib qaçmağa vaxt tapacağıq. Real təbiətdə isə vəziyyət tamamilə əksinə ola bilər.
Quduzluq xəstəliyinin ən təhlükəli daşıyıcısı hırıldayan bir canavar deyil, tam tərsinə, qəfildən meşədən çıxıb insanlara tərəf gələn, olduqca mehriban və nəvazişli görünən vəhşi bir heyvandır. Quduzluq virusu mükəmməl bir manipulyatordur. İnkişafın müəyyən bir mərhələsində o, vəhşi heyvanın beynindəki özünüqoruma instinktini və insan qarşısındakı qorxu hissini tamamilə söndürür. Meşədəki tülkü və ya parkdakı dələ insanlara yaxınlaşanda xeyirxah olmurlar; onlar sadəcə öz daxillərindəki ölümcül kodu yeni bir daşıyıcıya — insana ötürmək üçün proqramlaşdırılmış bioloji bir maşına, virusun çatdırılma vasitəsinə çevrilirlər.
Şəhər parkında günəşli bir gündə gəzərkən sizə doğru gələn mehriban bir dələyə əl uzadıb şəkil çəkdirmək istədiyiniz an, heyvanın qəfil bir kəskin hərəkəti ilə barmağınızda iynə ucu boyda kiçik bir cızıq yarana bilər. Bu, heç yara da deyil, sadəcə salfetlə sildiyiniz bir neçə damla qandır. Siz barmağınızı su ilə yuyub yara bandı yapışdırırsınız və elə zənn edirsiniz ki, hadisə bitdi. Lakin reallıqda məhz həmin saniyədə sizin bioloji geri sayım taymeriniz sıfırlanmış olur.
İnkubasiya dövrü: Fırtınadan əvvəlki səssizlik
Quduzluq qan vasitəsilə hücum edən sıravi bir infeksiya deyildir, o, gizlilik magistridir. Əzələ toxumasına daxil olduqdan sonra o, sizin immun sisteminizlə mübarizə aparmağa vaxt itirmir. Onun yeganə hədəfi — sinir uclarını tapmaqdır. Virus sinir sisteminizə daxil olan gizli qapını tapan kimi, insan bədənində tarixin ən ləng və ən geri dönüşü olmayan ölüm marafonu başlayır. Virus sinir lifləri boyu beyinə doğru saatda cəmi 3 millimetr sürətlə hərəkət edir.
Bu, xəstəliyin ən hiyləgər fazasıdır. Aradan həftələr, bəzən isə aylar keçəcək. Siz işə gedəcək, məzuniyyət planlaşdıracaq, tam sağlam gəzib hər gecə 8 saat rahat yatacaqsınız. Bədəninizdə nə bir ağrı, nə iltihab, nə də bir təşviş siqnalı olacaq. Lakin siz normal həyatınızı yaşadığınız müddətdə, sizin ölüm hökmünüz sinir lifləri vasitəsilə onurğa sütununa, oradan isə baş beyinə doğru yavaş-yavaş sürünür. Daxilində fəlakət yetişən bu insan, əslində artıq hərəkət edən bir canlı ölüdür.
Gəlin kiçik bir həqiqət sınağı keçirək. Təsəvvür edin ki, sizi qonşunun son vaxtlar qeyri-adi dərəcədə oynaq olan iti dişləyib. Aradan bir neçə həftə keçib və siz özünüzü halsız hiss edirsiniz: bədən hərarətiniz bir az yüksəlib, daxili bir qorxu yaranıb və dişlənən yer xoşagəlməz şəkildə göynəməyə (gicişməyə) başlayıb. Sual: Müasir tibb elmi, neyroşəbəkələr və ən baha sığortalar bu mərhələdə insanı xilas etməyə qadirdirmi?
Düzgün cavab: Xeyr, qətiyyən qadir deyildir. Bu mərhələdə yaranan ilk baş ağrısı və ya yüngül qızdırma, aspirinin kömək edəcəyi bir hal deyil, sizin arxanızdan qapının qəti şəkildə kilidlənməsinin səsidir. Əgər quduzluğun ilk yüngül simptomları üzə çıxıbsa, bu o deməkdir ki, virus artıq sizin beyninizdə öz daxili sistemini qurub bitirib. Siz artıq pasiyent deyilsiniz, daxilində silinməz ölüm proqramı işə düşmüş orqanik bir sərt diskisiniz. Quduzluq dünyada 100%-lik ölüm nəticəsi olan yeganə virusdur. Simptomlar göründüyü an insan bioloji olaraq artıq ölüb, sadəcə bədənin bundan hələ rəsmi xəbəri yoxdur.
Yarasaların gizli hücumu
Daha qorxulu bir fakt isə budur ki, siz bədəninizdə heç bir dişləmə izi görmədən və hiss etmədən də quduzluğa yoluxub ölə bilərsiniz. Bu sahədə dünyanın ən təhlükəli gizli "nindzaları" yarasalardır (uçan siçanlardır).
Qəzəbli bir itin hücumundan fərqli olaraq, yarasanın dişləri o dərəcədə nazik və itidir ki, onun insan yatarkən etdiyi dişləməni bədən hiss etmir. Səhər oyandığınızda bədəninizdə görəcəyiniz kiçik bir qırmızı nöqtəni milçək və ya ağcaqanad dişləməsi zənn edə bilərsiniz. Siz yaranın qaşıntısına qarşı məlhəm axtardığınız müddətdə, virus sinir sisteminiz daxilində öz qələbə yürüşünə başlamış olur. Xüsusilə ABŞ kimi ölkələrdə quduzluqdan ölüm hallarının əsas mənbəyi məhz yarasalardır, çünki insanlar kiçik yara ölçülərinə görə bu təmasları tamamilə ciddiyə almırlar.
Virusun daxili strategiyası və immun sisteminin aldadılması
Sıravi viruslar qana daxil olur, “səs-küy” salır və immun sisteminin hüceyrələri (anticisimlər) tərəfindən məhv edilirlər. “Düşmən cəbhəsindəki gizli casuslar kimi fəaliyyət göstərən” quduzluq virusu isə elit bir kəşfiyyatçıdır. O bilir ki, qan tam bir tələdir. Ona görə də yoluxmadan sonra əzələ toxumasına daxil olan kimi tamamilə susur və gizlənir. O, immun hüceyrələrinin bu genetik material topasının yanından heç bir şey hiss etmədən keçməsini gözləyir.
Onun əsas hədəfi — periferik sinir uclarına daxil olmaqdır. Biologiyada sinir lifləri immun sisteminin daxil ola bilmədiyi xüsusi bir toxunulmazlıq zonası (imtiyazlı məkan) hesab olunur. Virus periferik sinirə daxil olub qapını arxadan bağladığı an, mübarizə faktiki olaraq bitir. Bu mərhələdən sonra bədənə litrlərlə antibiotik vurmağın və ya dərman qəbul etməyin heç bir faydası yoxdur, çünki virus artıq tamamilə əlçatmaz zonadadır.
Əgər virus bədənin aşağı ətraflarından (məsələn, ayaq barmağından) daxil olubsa, onun baş beyinə qədər olan “səyahət”i aylar çəkə bilər. Lakin onurğa sütununa çatdığı an, virus dərhal sürət rejimini maksimuma keçirərək baş beyinə daxil olur. Beyin hüceyrələrini (neyronları) sadəcə məhv etmək onun üçün çox bəsit olardı; virus insan beyninin emosiyalara və daxili davranışlara cavabdeh olan limbik sistemini yenidən proqramlaşdırır. O, insanın daxili qorxu və aqressiya parametrlərini ən yüksək həddə çatdırır. Bu manipulyasiyanın məqsədi — daşıyıcını ətrafdakıları dişləməyə tam hazır vəziyyətə gətirməkdir.
Bunun dərhal ardınca planın son mərhələsi — tüpürcək vəzilərində kütləvi çoxalma (replikasiya) mərhələsi başlayır. Beyin iltihabdan əriyən zaman, milyardlarla virus nüsxəsi tüpürcək vəzilərinə köçür. Artıq insan virusun tam ideal kuryerinə çevrilir: o, aqressivdir, gərgindir, heç birşey dərki etmir və tüpürcəyi milyardlarla yeni virus nüsxəsi ilə doludur.
Hidrofobiya (sudankorxma) və aerofobiya
Xəstəliyin ən məşhur simptomu sudankorxmadır (hidrofobiya). Lakin bu, sadə bir psixoloji qorxu deyil. Xəstə bir qurtum su içmək istədiyi an, udlaq və qırtlaq əzələlərində idarəolunmaz, dəhşətli və kəskin bir spazm baş verir. Bu elə bir vahiməli ağrıdır ki, adi su insan üçün ərimiş qurğuşun effektini verir. Zaman keçdikcə hətta axan suyun səsi və ya su stəkanının sadəcə vizual görüntüsü belə bədəndə ağır qıcolmalar yaradır.
Virusun bunu etməkdə məqsədi olduqca amansızdır: o, tüpürcəyin daxilində toplanıb və bədəndən yuyulub mədəyə getməsini istəmir. Çünki mədə şirəsi (xlorid turşusu) virusu dərhal məhv edərdi. Virus bunun qarşısını almaq üçün insanın boğazını virtual bir tıxacla bağlayır ki, onun ölümcül tüpürcək yükü ağız boşluğunda konsentrasiya olunmuş (qatı) vəziyyətdə qalsın.
Çox keçmədən bu prosesə aerofobiya da qoşulur: otaqdakı yüngül bir yel, pəncərədən gələn meh və ya sadəcə bir insanın xəstəyə tərəf dərindən nəfəs verməsi belə boğazda eyni dəhşətli qıcolmanı yaradır. Sinir sistemi o dərəcədə çılpaqlaşır ki, ətraf mühitdəki hər bir səs, parlaq işıq dözülməz bir işgəncəyə çevrilir.
Quduzluğun pik nöqtəsində — coşqunluq mərhələsində beyin ödemi (şişməsi) ən yüksək həddə çatır. İnsan şəxsiyyəti tamamilə silinir, yerini sadəcə vəhşi bir daxili instinktə buraxır. Xəstə otaqda sağa-sola qaçır, qorxulu qarabasmalar (hallüsinasiyalar) görür və dəhşətli qəzəb daxilinə düşür. Bu mənzərə virus üçün ən ideal vəziyyətdir: daşıyıcı hiperaktivdir və ətrafa litrlərlə yoluxucu tüpürcək saçır. O, artıq qoruyucusu çıxarılmış bioloji bir qumbaradır. Sonda bu aqressiya tam apatiya (halsızlıq) ilə əvəzlənir, neyronlar yanır və ağciyərlərlə ürəyin iflici nəticəsində insan amansız ağrılar içində vəfat edir.
Vampirlər və qurd adamlar
Tarixdəki klassik folklor vampirləri və qurd adamlar (likantropiya) haqqındakı rəvayətlər, əslində orta əsrlərdə quduzluğa yoluxmuş xəstələrin sənədli təsvirləridir. XV əsrin Şərqi Avropa nağıllarındakı vampirlərin xüsusiyyətlərinə diqqət yetirin: sudan (güzgüdəki əksdən) qorxmaq, kəskin qəzəb, solğun bədən və həssas sinir sistemini qıcıqlandıran sarımsaq kimi kəskin qoxulardan panik qorxu. Hətta vampirin evə "dəvətsiz girə bilməməsi" əfsanəsi də, xəstənin qapı ağzındakı təmiz havadan və işıqdan keçirdiyi boğulma spazmlarının mifik bir bədii təsviridir.
Eynilə qurd adam əfsanələri də canavarlardan quduzluq virusu qapmış insanların real hekayələridir. Dişlənən şəxs bir müddət sonra daxili adrenalin gücü ilə qeyri-insani bir fiziki qüvvə qazanır, ağrılardan ulayır, sağa-sola qaçır və ətrafdakıları dişləməyə çalışır. Orta əsrlərdə buna "lənət" desələr də, müasir tibb elmində biz buna limbik sistemin kəskin ensefalopatiyası və iltihabı deyirik. Quduzluq müasir zombi filmlərinin yeganə real bioloji prototipidir. Bizim hələ də zombi dünyasında yaşamamağımızın yeganə səbəbi — virusun öz daşıyıcısını çox sürətlə öldürməsi və hələlik ölüləri qəbirdən qaldıra bilməməsidir.
Xilas yolu və bəşəriyyətin böyük qəhrəmanı: Lui Paster
Əgər quduzluğun ilk klinik simptomları artıq üzə çıxıbsa, dünyada bircə dənə də olsun səmərəli müalicə üsulu yoxdur. Tibb tarixində 2004-cü ildə ABŞ-da sınaqdan keçirilən və xəstəni süni komaya salaraq bədənə ağır virus əleyhinə dərman qarışıqları vurmağı nəzərdə tutan "Miluoki protokolu" (Miluoki metodu) adlı bir təcrübə mövcuddur. Həmin vaxt bircə azyaşlı qızın xilas edilməsi bir möcüzə kimi təqdim olunsa da, sonrakı illərdə bu protokol dünyada onlarla xəstə üzərində tətbiq edilsə də, demək olar ki, bütün hallarda nəticə tam uğursuzluqla (ölümlə) başa çatmışdır. Xilas olan tək-tük insanlar isə beyində elə ağır fəsadlarla sağ qalırlar ki, buna normal insan həyatı demək olduqca çətindir.
Bu qaranlıq bioloji dramın əsl real qəhrəmanı məhz fransız alimi Lui Pasterdir. O, 1885-ci ildə quduzluq virusunu tamamilə dayandırmağa qadir olan yeganə kod sistemini — pevəndi (vaksini) kəşf etdi. Virusun bədəndəki o saatda 3 millimetrlik ləng hərəkət sürəti, insanın yeganə daxili fürsət pəncərəsidir. Virus baş beyinə çatıb orada öz bayrağını sancana qədər, tibb elminin immun sistemini xüsusi öyrətmək üçün kifayət qədər vaxtı olur.
Əgər hər hansı vəhşi və ya şübhəli heyvan tərəfindən dişlənmə hadisəsi baş veribsə, dərhal icra olunacaq 3 mühüm addım var:
Dərhal sabunla yumaq: Heç bir ot və ya xalq təbabəti üsullarına vaxt itirmədən, yaranı dərhal bol su və təsərrüfat sabunu ilə intensiv şəkildə yumaq lazımdır. Quduzluq virusu daxildə çox qorxulu olsa da, onun xarici qoruyucu qatı zəif lipiddən (piy təbəqəsindən) ibarətdir. Adi sabun köpüyü onun üçün amansız bir turşu effekti verir və siz heyvanın tüpürcəyi ilə bədənə keçən virus nüsxələrinin böyük bir hissəsini elə ilk saniyələrdə yaradan yuyub təmizləyə bilərsiniz.
Təcili xəstəxanaya getmək: Vaxt itirmədən ən yaxın tibb müəssisəsinə müraciət etmək şərtdir.
Müasir peyvənd kursu: Keçmiş nəsillərin danışdığı "göbəkdən vurulan 40 ağrılı iynə" əfsanəsi artıq tarixin arxasında qalıb. Müasir quduzluq əleyhinə immunizasiya kursu çiyin əzələsinə vurulan və tamamilə ağrısız olan cəmi bir neçə inyeksiyadan ibarətdir.
Statistika və uşaqlar üçün yaranan böyük risk
Quduzluq orta əsrlərin yox olub getmiş bir qorxusu deyil, indiki dünyanın real statistikasıdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının rəsmi hesabatlarına görə, dünyada hər il təxminən 59.000 insan bu virus səbəbindən dəhşətli ağrılar içində həyatını itirir. Bu o deməkdir ki, qlobal miqyasda hər 9 dəqiqədə 1 insan quduzluqdan dünyasını dəyişir. Bu ölüm hallarının təxminən 95%-i tibbi xidmətin zəif olduğu Asiya və Afrika qitələrinin payına düşür, lakin virus sərhəd tanımır.
Ən acınacaqlı fakt isə budur ki, quduzluq qurbanlarının tam 40%-ni 15 yaşından aşağı olan azyaşlı uşaqlar təşkil edir. Bunun səbəbi olduqca sadədir: Uşaqlar heyvanları çox sevir, vəhşi və ya sahibsiz heyvanlara qorxmadan yaxınlaşırlar. Həmçinin uşaqların boyu balaca olduğu üçün, heyvanların dişləmə zərbələri birbaşa boyun, üz və baş nahiyəsinə təsadüf edir ki, buradan da virusun baş beyinə daxil olma məsafəsi bir neçə günə qədər qısalır. Ən böyük problem isə uşaqların qorxudan və ya danlanmaqdan çəkinərək heyvanla olan bu neqativ təmasını valideynlərindən gizlətmələridir.
Quduzluğun orta inkubasiya (gizli qalma) dövrü normalda 2-3 aydır. Lakin tibb elmində virusun bədəndə tam gizlənərək öz fəaliyyət saatını illərlə gözlədiyi xüsusi anomal hallar da qeydə alınıb. Rəsmi qeydə alınmış dünya rekordu təxminən 6 ildir. İnsan onu dişləyən iti və ya hadisəni tamamilə unutsa da, virus daxildəki sinir uclarında yavaş-yavaş irəliləməyə davam edir. Təbiətin milyonlarla il ərzində formalaşdırdığı bu mükəmməl bioloji qatil heç bir daxili səhvi bağışlamır, rüşvət qəbul etmir və bəhanələri dinləmir. Bəşəriyyətin bu amansız maşına qarşı əlində olan yeganə mütləq silahı — bilik, təmiz sabun və vaxtında edilən rəsmi peyvənddir.