BAKI,AzerVoice Azərbaycan İslam Ensiklopediyası
İslami mənbələrdə bəşəriyyətin atası olması səbəbilə “Əbül-bəşər”, Qurani-Kərimdə isə (bax: Ali-İmran 3/33) Allahın seçkin qıldığı şəxslər arasında sayıldığı üçün “Səfiyyullah” unvanları ilə də anılmaqdadır.
Adəm Adının Mənşəyi və Etimologiyası: "Adəm" kəlməsinin mənşəyi və törəməsi mübahisəlidir. Kəlmənin şumer dilindəki “adamu” (atam), assur-babil dilindəki “adamu” (düzəldilmiş, meydana gətirilmiş, ortaya qoyulmuş; uşaq, gənc) və ya sabi dilindəki “adam” (qul) kəlməsindən gəldiyi irəli sürülmüşdür. Bəziləri, Adəm qırmızı torpaqdan (adamah) yaradıldığı üçün ona “qırmızı” mənasını verən "Adam" adının verildiyini iddia etsələr də, bu fikir çox rəğbət görməmişdir. Digər tərəfdən, Tövratdakı (2/7) “Yerin torpağından (adamah) insanı (adam) yaratdı” ifadəsinə görə, "adəm" kəlməsinin torpaqla əlaqəsi olduğu da deyilmişdir. "Adam" ivrit dilində insan növü üçün istifadə edilən müştərək bir isimdir. Əhd-i Ətiqdə bu kəlmə insan və insan növü mənasında 500-dən çox yerdə, nadir hallarda isə xüsusi isim olaraq ilk insan üçün istifadə edilmişdir. Tövratın ilk beş fəslində kəlmə həm xüsusi isim olaraq, həm də "insan növü" (1/26-28) və "ilk insan" (2/4; 4/26) mənalarında işlədilmişdir. Müasir şərhçilər, kəlmənin Tövratın müəyyən hissəsinə qədər yalnız "insan növü" anlamında istifadə edildiyi qənaətindədirlər.
Adəm kəlməsinin hansı dildən gəldiyi və hansı kökdən törədiyi mövzusu müsəlman dilçilər arasında da müzakirə edilmişdir. Dilçilərin çoxu bu kəlmənin ərəb mənşəli olduğunu, "əsmərlik" mənasını verən “əl-üdme” və ya "tip, örnək" mənasındakı “əl-ədəmə” kökündən törədildiyini müdafiə edirlər. Başqa bir görüşə görə, "bir şeyin xarici səthi" (daha çox “ədimətül-arz” şəklində “yer üzü”) mənasını verən “əl-ədimə” kəlməsindən törədilmişdir.
Nəticə etibarilə, səhih qəbul edilən bir rəvayətə görə Allah, Adəmi yer üzünün hər tərəfindən alınan torpaq nümunələrinin birləşməsindən yaratmışdır. Bu torpağın müxtəlifliyinə görə də Adəmin nəsli müxtəlif xarakterlər daşıyır. Adəm kəlməsinin "insicam, ülfət" mənasını verən “əl-üdm” və ya “əl-üdme” kəlmələrindən törədilmiş ola biləcəyi də söylənilmişdir. Kökünün ərəbcə olduğunu iddia edənlərə görə kəlmənin əsli “e'dem” şəklində iki həmzəli olsa da, morfoloji qaydalar və fonetik zərurətlər səbəbilə ikinci həmzə əlifə çevrilərək "Adəm" şəklini almışdır. Adəm kəlməsinin ərəbcəyə süryani və ya arami dilindən keçdiyini müdafiə edənlər də olmuşdur. Məsələn, Zəmaxşəri ərəb dilçilərinin Yaqub, İdris, İblis və s. isimlərdə etdikləri kimi Adəm ismini də “əl-üdme” və ya “ədimül-arz”-dan törətmək istədiklərini, lakin bu kəlmənin qətiyyən xarici bir isim olduğunu qeyd etmişdir.
Adəmin Yaradılışı və Məziyyətləri: Adəmin yaradılışı Tövrat və Qurani-Kərimdə nəql olunur. Tövratda ilk insanın yaradılış forması və zamanı iki ayrı hekayədə fərqli formalarda verilir. "Ruhban mətni" adı verilən birinci hekayəyə görə insan, yaradılışın altıncı günündə bütün digər varlıqlardan sonra Tanrıya bənzər bir surətdə, ilk dəfə kişi və qadın olaraq yaradılmışdır. "Yahvist mətni" adı verilən ikinci hekayədə isə əvvəlcə kişinin, daha sonra onun qabırğa sümüyündən qadının yaradıldığı bildirilir. İlk insan (adam) birbaşa Tanrı tərəfindən yerin torpağından (adamah) düzəldilmiş, daha sonra burnuna həyat nəfəsi üfürülərək canlı bir varlıq olmuşdur. Tövrat təfsirlərində və apokrif kitablarda Adəmin yaradıldığı torpağın müqəddəs yer (Qüdsdəki Süleyman məbədinin yeri) ilə dünyanın dörd bir yanındakı qırmızı, qara və ağ torpaqdan alındığı bildirilir.
Qurani-Kərimə görə isə Adəmin yaradılışının digər insanlarınkı kimi olmadığı qətidir. Xüsusilə Ali-İmran surəsinin 59-cu ayəsində: “Allah nəzdində – yaradılış baxımından – İsanın vəziyyəti Adəmə bənzəyir; Allah onu torpaqdan yaratdı, sonra ona ‘Ol!’ dedi və o da oluverdi” – buyurularaq bu iki peyğəmbərin yaradılışındakı qeyri-adi vəziyyətə işarə edilmişdir.
Hz. Adəmin yaradıldığı maddə müxtəlif ayələrdə dəyişik terminlərlə ifadə olunur. Fəxrəddin ər-Razi bu ayələrdə onun yaradılış keyfiyyətinin müxtəlif formalarda təsvir edildiyini bildirərək bunları belə sıralayır: Torpaq (türab), su (ma), palçıq (tin), axışqan və ya süzmə palçıq (sülalə min tin), yapışqan palçıq (tin lazib), qurumuş palçıq (salsal). Salsal Quranda fərqli ifadələrlə təkrar edilmişdir (bax: əl-Hicr 15/26, 28, 33; ər-Rəhman 55/14). Raziyə görə, bunlardan birincisində “saxsı (hazef) kimi səs çıxaran (fəhhar) qurumuş palçıq”, ikincisində “bir müddət suda qaldığından rəngi qaralmağa başlamış maddə (həme)”, üçüncüsündə isə “iyisi dəyişmiş maddə (məsnun)” nəzərdə tutulur (bax: Məfatihul-ğayb, VIII, 74-75).
Bu ayələri və burada qeyd olunan təbirləri bir növ təkamül (inkişaf) anlayışı daxilində şərh etmək istəyən cəhdlər görünür. Xüsusilə, “İnsanın üzərindən elə uzun bir zaman keçdi ki, -o vaxt- o, xatırlanmağa dəyər bir şey belə deyildi” məallı ayədən (əl-İnsan 76/1), Hz. Adəmin yaradılışından bədəni və ruhi cəhətdən tam bir insan halına gəlməsinə qədər uzun bir zaman keçdiyi mənası çıxarıla bilər. Nitekim Abdullah ibn Abbasdan nəql edilən bir rəvayətdə Adəmin palçıq halından başlayaraq hər yaradılış mərhələsində qırx il qaldığı bildirilir. Lakin bu rəqəmi qəti qəbul etməyib, çoxluq bildirmək üçün işlədilən bir ifadə saymaq lazımdır.
Bundan əlavə, göylərin, yerin və bunlardakıların altı gündə yaradıldığını bildirən ayələrdəki “gün” təbirini “dövr” şəklində şərh edən görüşün üstün tutulması və Razinin də işarə etdiyi kimi, həqiqi insanın “düşünən nəfs” olduğunun qəbul edilməsi halında, bədənin bu nəfsi və ya ruhu qəbul edəcək vəziyyətə gəlməsinə qədər uzun bir inkişaf dövrü keçirdiyini düşünmək mümkündür.
Quran, səhih hədislər və bunlara əsaslanan digər etibarlı İslami mənbələrin Hz. Adəm haqqında verdiyi məlumatlardan çıxan nəticəyə görə, Adəm torpaqdan yaradılmışdır. Mövzu ilə bağlı ayələrdən bu yaradılışın müəyyən bir inkişaf yolu izlədiyi və müddəti bilinməsə də, müəyyən bir zaman kəsiyində tamamlandığı nəticəsi də çıxarıla bilər. Lakin bu inkişaf heç bir vaxt ilahi iradə və qüdrətin təsiri olmadan təbii bir təkamül şəklində başa düşülməməlidir. Bütün aidiyyəti ayələrdə Adəmin yaradılması hadisəsində Allahın iradə və qüdrətinin təsirinə xüsusi diqqət çəkilmişdir.
Bundan əlavə, Adəmin hər hansı başqa bir canlıdan təkamül yolu ilə deyil, torpaqdan və tamamilə müstəqil bir canlı növünün ilk atası, yer üzündə digər bütün canlı və cansız varlıqlardan fərqli olaraq öhdəlik və məsuliyyət daşıyan və bunun üçün zəruri olan mənəvi, əxlaqi, zihni və psixoloji qabiliyyətlərlə təchiz edilmiş bir varlıq olaraq yaradıldığı mübahisəsiz şəkildə açıqlanmışdır. Məhz bu səbəbdəndir ki, insanın yaradılışının bu xüsusi tərəfini tamamilə rədd edərək onu adi canlılar səviyyəsinə endirən nəzəriyyələri İslam inancları ilə uzlaşdırmaq mümkün deyildir.