BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
NATO nədir?
Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) dünyanın ən böyük hərbi-siyasi ittifaqıdır. Təşkilat 4 aprel 1949-cu ildə ABŞ, Kanada və Qərbi Avropanın 10 dövləti tərəfindən Vaşinqton Müqaviləsinin imzalanması ilə yaradılıb.
NATO-nun əsas məqsədi üzv dövlətlərin təhlükəsizliyini kollektiv şəkildə təmin etmək, hər hansı xarici hücumun qarşısını almaq və transatlantik təhlükəsizlik əməkdaşlığını gücləndirməkdir.
Hazırda NATO dünyanın ən güclü müdafiə alyansı hesab olunur və üzv ölkələrin ümumi hərbi potensialı qlobal hərbi gücün böyük hissəsini təşkil edir.
NATO niyə yaradılıb?
İkinci Dünya müharibəsinin başa çatmasından sonra Avropada yeni geosiyasi qarşıdurma formalaşmağa başladı. Bir tərəfdə ABŞ və Qərb ölkələri, digər tərəfdə isə Sovet İttifaqı dayanırdı.
Qərb dövlətləri Sovet İttifaqının Avropada təsirini genişləndirməsindən narahat idi. Bu səbəbdən ABŞ-ın təşəbbüsü ilə kollektiv müdafiə sistemi yaradıldı.
1949-cu ildə imzalanan Vaşinqton Müqaviləsi NATO-nun hüquqi əsasını formalaşdırdı.
NATO-nun əsas prinsipi nədir?
NATO-nun ən vacib müddəası Vaşinqton Müqaviləsinin 5-ci maddəsidir.
Bu maddəyə əsasən bir üzv ölkəyə silahlı hücum bütün üzv dövlətlərə qarşı hücum hesab edilir.
Bu prinsip "Kollektiv müdafiə" adlanır.
Maddə NATO tarixində yalnız bir dəfə – 11 sentyabr 2001-ci ildə ABŞ-da baş vermiş terror hücumlarından sonra tətbiq olunub.
NATO-nun qərargahı haradadır?
NATO-nun mənzil-qərargahı Belçikanın paytaxtı Brüsseldə yerləşir.
BuradabŞimali Atlantika Şurası, Baş katibin ofisi, Hərbi Komitə və müxtəlif komandanlıq və planlaşdırma strukturları fəaliyyət göstərir.
NATO-nun hazırkı üzvləri
Hazırda NATO-nun ABŞ, Kanada, Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya, İtaliya, İspaniya, Portuqaliya, Belçika, Niderland, Lüksemburq, Norveç, Danimarka, İslandiya, Yunanıstan, Türkiyə, Polşa, Çexiya, Macarıstan, Slovakiya, Sloveniya, Rumıniya, Bolqarıstan, Xorvatiya, Albaniya, Monteneqro, Şimali Makedoniya, Estoniya, Latviya, Litva, Finlandiya, İsveç də daxil olmaqla 32 üzvü var.
İsveç 2024-cü ildə NATO-ya qoşulan son üzv dövlətdir.
NATO necə idarə olunur?
NATO-da qərarlar səs çoxluğu ilə deyil, konsensus prinsipi əsasında qəbul edilir.
Bu o deməkdir ki, bütün üzv dövlətlər razılıq verməlidir, istənilən ölkə qərarın qəbulunu dayandıra bilər, heç bir dövlət digərinin üzərində hüquqi üstünlüyə malik deyil.
NATO Baş katibi nə iş görür?
Baş katib NATO-nun ən yüksək siyasi və inzibati vəzifəli şəxsidir.
Baş katibin iclaslara sədrlik etmək, üzv dövlətlər arasında koordinasiyanı təmin etmək, diplomatik fəaliyyət göstərmək, təşkilatı beynəlxalq səviyyədə təmsil etmək kimi vəzifələri var.
Baş katib hərbi komandan deyil.
NATO-nun hərbi strukturu
NATO vahid orduya malik deyil, hər bir dövlət öz ordusunu saxlayır. Lazım gəldikdə üzv ölkələr öz hərbi qüvvələrini NATO əməliyyatlarına ayırırlar.
NATO-nun əsas hərbi komandanlıqları Müttəfiq Qüvvələrin Avropa Komandanlığı (SHAPE), Müttəfiq Transformasiya Komandanlığıdır
NATO hansı əməliyyatlarda iştirak edib?
NATO yarandığı gündən etibarən müxtəlif beynəlxalq əməliyyatlarda iştirak edib.
Ən mühüm missiyaları
Bosniya və Herseqovina - 1995-ci ildə sülhün təmin olunması üçün hərbi əməliyyatlar həyata keçirildi.
Kosovo - 1999-cu ildə Yuqoslaviyaya qarşı hava əməliyyatı keçirildi.
Əfqanıstan - 2003–2021-ci illərdə NATO tarixinin ən böyük hərbi missiyası həyata keçirildi.
Aralıq dənizi - dəniz təhlükəsizliyi və terrorizmlə mübarizə istiqamətində əməliyyatlar aparılıb.
İraq - İraq təhlükəsizlik qüvvələrinin hazırlanmasına dəstək proqramları həyata keçirilib.
NATO-nun maliyyəsi necə formalaşır?
Hər bir üzv dövlət NATO büdcəsinə töhfə verir. Bununla yanaşı, üzvlərdən müdafiəyə ÜDM-in ən azı 2 faizini ayırmaları tövsiyə olunur.
Son illərdə xüsusilə Rusiya–Ukrayna müharibəsindən sonra əksər Avropa ölkələri müdafiə xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə artırıblar.
Türkiyənin NATO-da rolu
Türkiyə 1952-ci ildə NATO-ya üzv olub. Türkiyə alyansın ikinci ən böyük ordusuna malikdir, Qara dəniz, Yaxın Şərq və Qafqaz arasında strateji mövqedə yerləşir, NATO əməliyyatlarında ən fəal iştirak edən ölkələrdən biridir. Türkiyə xüsusilə pilotsuz uçuş aparatları, raket sistemləri, müdafiə sənayesi, terrorla mübarizə sahələrində NATO üçün mühüm tərəfdaş hesab olunur.
NATO ilə Rusiya arasında münasibətlər
Soyuq müharibənin başa çatmasından sonra münasibətlər müəyyən müddət normallaşsa da, sonrakı illərdə gərginlik artıb.
Əsas səbəblər NATO-nun şərqə doğru genişlənməsi, Gürcüstan məsələsi, Krımın ilhaqı, Ukrayna müharibəsi, Baltik regionunda hərbi aktivliyin artması kimi səbəblərdir.
Hazırda tərəflər arasında münasibətlər Soyuq müharibədən sonrakı ən gərgin dövrünü yaşayır.
NATO qarşısında duran əsas çağırışlar
Hazırda alyansın üzləşdiyi əsas problemlər Rusiya ilə geosiyasi qarşıdurma, Çinlə bağlı təhlükəsizlik məsələləri, kibertəhlükələr, süni intellekt və yeni texnologiyalar, pilotsuz sistemlər, hipersəs raketləri, kosmosun hərbiləşdirilməsi, enerji təhlükəsizliyi, terrorizm, qeyri-qanuni miqrasiya, iqlim dəyişikliyinin təhlükəsizliyə təsiri kimi məsələlərdir.
NATO-nun gələcəyi
Ekspertlərin fikrincə, NATO yaxın onilliklərdə fəaliyyətini yalnız klassik hərbi müdafiə ilə məhdudlaşdırmayacaq.
Alyansın diqqət mərkəzində süni intellekt əsaslı müdafiə sistemləri, pilotsuz texnologiyalar, kibermüdafiə, kosmik təhlükəsizlik, kritik infrastrukturun qorunması, enerji marşrutlarının təhlükəsizliyi, Arktika regionunda rəqabət, Avropa müdafiəsinin gücləndirilməsi kimi istiqamətlər dayanacaq.
Nəticə olaraq 75 ildən artıq tarixə malik NATO beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin əsas sütunlarından biri olaraq qalır. Soyuq müharibə dövründə Sovet İttifaqının qarşısının alınması məqsədilə yaradılan alyans zamanla fəaliyyət dairəsini genişləndirərək terrorizmlə mübarizə, sülhməramlı əməliyyatlar, kibertəhlükəsizlik, müdafiə texnologiyaları və kollektiv təhlükəsizlik sahələrində mühüm rol oynamağa başlayıb. Müasir geosiyasi proseslər fonunda NATO-nun qarşısında yeni çağırışlar yaransa da, təşkilat Avroatlantik məkanın təhlükəsizlik arxitekturasının əsas elementlərindən biri kimi fəaliyyətini davam etdirir.