BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

İraq hökumətinin korrupsiyaya qarşı başladığı son genişmiqyaslı əməliyyat təkcə hüquqi proses deyil, həm də ölkənin son iyirmi ildən artıq dövrdə formalaşmış siyasi və iqtisadi modelinə yönəlmiş ən ciddi sınaqlardan biri hesab olunur. Deputatlar, yüksək vəzifəli dövlət məmurları və müxtəlif idarəetmə strukturlarında çalışan şəxslərin korrupsiya ittihamı ilə həbs edilməsi ölkədə uzun illərdir müzakirə olunan əsas sualı yenidən gündəmə gətirib: korrupsiya İraqa əslində nə qədər ziyan vurub?

Dünyanın ən böyük neft istehsalçılarından biri olan İraq zəngin enerji ehtiyatlarına malik olmasına baxmayaraq, uzun illərdir məktəb, xəstəxana, yol, elektrik, su təchizatı və digər əsas infrastruktur problemləri ilə üz-üzə qalır. Müşahidəçilər hesab edirlər ki, bu paradoksun əsas səbəbi məhz dövlət vəsaitlərinin sistemli şəkildə mənimsənilməsi və korrupsiyanın dövlət idarəçiliyinin ayrılmaz hissəsinə çevrilməsidir.

Son rəsmi məlumatlara əsasən, İraq hökuməti indiyədək maliyyə və inzibati korrupsiya işləri üzrə 21 vəzifəli şəxsi saxlayıb. Bununla yanaşı, bir sıra digər şübhəlilər hələ də hüquq-mühafizə orqanlarından gizlənir və onların tutulması istiqamətində əməliyyat-axtarış tədbirləri davam etdirilir.

Baş nazir Əli əz-Zeydi Nazirlər Kabinetinin iclasında çıxışı zamanı hökumətin korrupsiyaya qarşı mübarizədən geri çəkilməyəcəyini bildirib. O vurğulayıb ki, dövlət vəsaitlərinin qorunması üçün nəzarət və məhkəmə orqanları güclü institutlar kimi fəaliyyət göstərir və hökumət ictimai vəsaitlərin geri qaytarılması istiqamətində bütün imkanlardan istifadə edəcək.

Trilyon dollarlıq iqtisadi zərər

İqtisadçı Əbdürrəhman əl-Məşhədaninin hesablamalarına görə, İraqda maliyyə və siyasi korrupsiyanın ölkəyə vurduğu ümumi zərər artıq 1 trilyon ABŞ dollarını keçib. Onun fikrincə, mənimsənilmiş vəsaitlərin böyük hissəsi artıq xarici iqtisadiyyatlara inteqrasiya olunub və müxtəlif ölkələrdə investisiya şəklində dövriyyəyə daxil olub.

Ekspert bildirir ki, əvvəllər hazırladığı araşdırmada ölkədən çıxarılan vəsaitin həcmi təxminən 600 milyard dollar qiymətləndirilib. Müqayisə üçün, hökumət dairələrinin qiymətləndirməsində bu rəqəm 350 milyard dollar göstərilib. İraqın sabiq prezidenti Bərhəm Salih isə vaxtilə mənimsənilən vəsaitin 150 milyard dollar olduğunu açıqlamışdı.

Əl-Məşhədani hesab edir ki, xüsusilə 2018-ci ildən sonra korrupsiya tamamilə yeni mərhələyə keçib. Onun sözlərinə görə, bəzi nazir vəzifələrinin əldə olunması üçün əvvəllər təxminən 5 milyon dollar tələb olunurdusa, sonrakı illərdə bu məbləğ 50–100 milyon dollara qədər yüksəlib. Bu isə korrupsiya dövriyyəsinin dəfələrlə artdığını göstərən əsas göstəricilərdən biri hesab olunur.

Ekspert vurğulayır ki, korrupsiyanın təsiri yalnız dövlət büdcəsinin talanması ilə məhdudlaşmır. Onun sözlərinə görə, 2005-ci ildən bəri İraqda təxminən 9 min məktəb çatışmır. Eyni zamanda, səhiyyə sektorunda vəziyyət daha ağırdır. Ölkədə 1980-ci illərdən sonra cəmi bir və ya iki yeni xəstəxana inşa olunub ki, bu da neft gəlirlərinin həcmi nəzərə alınanda ciddi inkişaf geriliyini nümayiş etdirir.

Əl-Məşhədaninin qiymətləndirməsinə əsasən, hazırkı istintaq çərçivəsində təxminən 20 vəzifəli şəxs və deputatla bağlı müəyyən edilən vəsaitlərin ümumi həcmi 1–2 milyard dollar arasında dəyişir. Bu məbləğin isə təxminən 10 strateji sənaye müəssisəsinin yaradılmasına və 5–10 min yeni iş yerinin açılmasına kifayət edəcəyi bildirilir.

Korrupsiyanın görünməyən iqtisadi nəticələri

Maliyyə və bank məsələləri üzrə ekspert Mustafa Əkrəm Həntuş korrupsiyanın real dəyərinin oğurlanmış pullardan daha böyük olduğunu bildirir. Onun fikrincə, dövlət büdcəsindən maaşlara milyardlarla dollar ayrılmasına baxmayaraq, dövlət xidmətlərinin keyfiyyəti aşağı səviyyədə qalır. Bunun əsas səbəbi bəzi məmurların vəzifələrini yerinə yetirmək əvəzinə şəxsi gəlirlərini artırmağa üstünlük verməsidir.

Ekspert hesab edir ki, korrupsiya yeni nəsillərin məşğulluq imkanlarını da məhdudlaşdırıb, dövlət institutlarının formalaşmasını zəiflədib və ölkənin uzunmüddətli inkişaf perspektivlərinə ciddi zərbə vurub.

Onun qiymətləndirməsinə görə, dövlət maliyyəsinin sistemli şəkildə tükənməsi, inkişaf və investisiya imkanlarının itirilməsi, gələcək nəsillərin sosial və iqtisadi perspektivlərinin təhlükə altına düşməsi korrupsiyanın əsas nəticələri olaraq özünü göstərir.

Həntuş hökumətin başladığı antikorrupsiya kampaniyasını mühüm addım kimi qiymətləndirsə də, bunun qısamüddətli əməliyyat olmamalı olduğunu bildirir. O qeyd edir ki, korrupsiya ayrı-ayrı şəxslərdən daha çox bütöv idarəetmə sistemləri üzərində qurulub və onun aradan qaldırılması yalnız uzunmüddətli institusional islahatlarla mümkündür.

Həbslərdən sonrakı mərhələ

İraq hökuməti qanunsuz yollarla əldə edilmiş gəlirlərin geri qaytarılması məqsədilə Maliyyə Nazirliyinə xüsusi hesab yaradılması barədə göstəriş verib. Hökumət dövlət vəsaitlərinin qorunmasının konstitusion öhdəlik olaraq qalacağını bəyan edib.

İraqın Dürüstlük Komissiyasının Aktivlərin Geri Qaytarılması İdarəsi isə açıqlayıb ki, xarici ölkələrdə yerləşən iri həcmli maliyyə aktivləri üzərinə həbs qoyulub. Bunun nəticəsində korrupsiya işlərində adı keçən şəxslərin həmin vəsaitlərdən istifadə etməsinin qarşısı alınıb. Qurum Ədliyyə Nazirliyi ilə birlikdə həmin aktivlərin geri qaytarılması məqsədilə mülki iddialar hazırlayır.

Ekspertlər hesab edir ki, oğurlanmış vəsaitlərin geri qaytarılması problemin yalnız bir hissəsini həll edə bilər. Korrupsiyanın qarşısının alınması üçün idarəetmə, qanunvericilik və nəzarət mexanizmlərində fundamental dəyişikliklər həyata keçirilməlidir. Mənimsənilən vəsaitlə İraqda inkişaf etmiş dövlət qurmaq, hətta tam infrastrukturla təmin edilmiş iki dövlət formalaşdırmaq mümkün olardı.

Siyasi ölçü: Hakimiyyət daxilində yeni balans formalaşır

Hazırkı antikorrupsiya əməliyyatı yalnız hüquqi proses deyil, eyni zamanda hakimiyyət daxilində nüfuz uğrunda mübarizənin tərkib hissəsi kimi də qiymətləndirilir. 2003-cü ildən sonra İraqda formalaşan siyasi sistem kvota prinsipi əsasında müxtəlif siyasi və dini qruplar arasında səlahiyyət bölgüsünə əsaslanıb. Məhz bu model uzun illər korrupsiyanın institusional xarakter almasına şərait yaradıb.

Analitiklər hesab edirlər ki, yüksək vəzifəli şəxslərin həbsi hökumətin həm daxili ictimai narazılığı azaltmaq, həm də beynəlxalq tərəfdaşlara islahat mesajı vermək cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər. Bununla yanaşı, prosesin real nəticəsi yalnız məhkəmə qərarları, oğurlanmış vəsaitlərin geri qaytarılması və korrupsiya şəbəkələrinin tam dağıdılması ilə ölçüləcək.

İqtisadi perspektiv

Hazırkı əməliyyat İraq iqtisadiyyatının üzləşdiyi problemlər fonunda həyata keçirilir. Ölkə hələ də neft gəlirlərindən yüksək asılılıq, dövlət büdcəsinin qəbulunda gecikmələr, işsizliyin yüksək səviyyəsi, təhsil və səhiyyədə ciddi investisiya çatışmazlığı, eləcə də köhnəlmiş infrastruktur problemləri ilə üzləşir.

Əgər korrupsiyaya qarşı mübarizə yalnız ayrı-ayrı şəxslərin həbsilə məhdudlaşarsa, bu, əvvəlki kampaniyalar kimi qısamüddətli effekt verə bilər. Lakin paralel olaraq məhkəmə sisteminin müstəqilliyi gücləndirilər, dövlət satınalmaları tam şəffaflaşdırılar, maliyyə nəzarəti rəqəmsallaşdırılar və siyasi himayədarlıq mexanizmləri aradan qaldırılarsa, bu proses İraqın idarəetmə modelində dönüş nöqtəsinə çevrilə bilər.

Nəticə etibarilə, hazırkı korrupsiyaya qarşı əməliyyat İraq üçün sadəcə hüquqi kampaniya deyil. Bu proses ölkənin siyasi legitimliyi, iqtisadi gələcəyi, dövlət institutlarının etibarlılığı və cəmiyyətin hakimiyyətə olan inamı baxımından həlledici mərhələ hesab olunur. İstintaqların davam etdiyi bir vaxtda əsas sual dəyişməz qalır: bu dəfə korrupsiyaya qarşı mübarizə sistemin özünü dəyişəcəkmi, yoxsa əvvəlki kampaniyalar kimi yalnız müəyyən şəxslərin məsuliyyətə cəlb edilməsi ilə yekunlaşacaq?