BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ Prezidenti Donald Trampın siyasi davranış tərzi uzun illərdir beynəlxalq siyasətdə müzakirə mövzusudur. Siyasi analitiklər hesab edirlər ki, Tramp qərarlarını yalnız impulsiv şəkildə qəbul edən lider deyil, əksinə, qeyri-müəyyənlik yaratmağı danışıqlarda təzyiq vasitəsinə çevirən xüsusi strategiyadan istifadə edir. Bu yanaşma ABŞ-ın keçmiş Prezidenti Riçard Niksonun "dəli adam nəzəriyyəsi" ilə Trampın biznes fəlsəfəsinin sintezindən formalaşmış yeni model kimi qiymətləndirilir.
2017-ci ildə ABŞ ilə Cənubi Koreya arasında ticarət sazişinin yenilənməsi üzrə danışıqlar zamanı Vaşinqtonun ticarət nümayəndəsi Robert Laythayzer Seulun güzəştlərə getməməsindən şikayət etdikdə, Trampın Ağ evdən "dəli adam istənilən an sazişi ləğv etməyə hazırdır" məzmunlu mesaj göndərilməsi barədə göstəriş verdiyi bildirilir. Həmin hadisə Trampın ilk prezidentlik dövrünün əvvəlində baş versə də, sonradan onun danışıqlar üslubunun əsas xüsusiyyətlərindən biri kimi qiymətləndirildi.
Siyasi müşahidəçilər Trampın yanaşmasını Riçard Niksonun 1969-cu ildə Vyetnam müharibəsi dövründə tətbiq etdiyi "dəli adam nəzəriyyəsi" ilə əlaqələndirirlər. Həmin dövrdə Parisdə aparılan sülh danışıqları nəticə vermədiyi üçün Nikson Sovet İttifaqına və Şimali Vyetnama ABŞ prezidentinin nüvə silahından istifadə edə biləcək qədər qəzəbli olduğu görüntüsünü yaratmağa çalışmışdı. Bu məqsədlə 1969-cu ilin oktyabrında nüvə silahı daşıyan "B-52" bombardmançı təyyarələri Sovet hava məkanına yaxın ərazilərdə bir neçə gün uçuş həyata keçirmişdi. Strategiyanın mahiyyəti qarşı tərəfi tam qeyri-müəyyənlik şəraitində saxlamaq və onu güzəştə məcbur etmək idi.
Tramp isə bu yanaşmanı özünün biznes təcrübəsi ilə birləşdirərək daha fərqli model formalaşdırdı. Onun "Sövdələşmə sənəti" adlı kitabında insan psixologiyasına təsir göstərmək, layihələri olduğundan daha möhtəşəm təqdim etmək və "dürüst şişirtmə" anlayışından istifadə etməyin uğurlu marketinq vasitəsi olduğu vurğulanır. Tramp kitabında insanların özünü ən böyük, ən güclü və ən təsirli göstərən şəxslərə daha çox inandığını yazır.
Kitabda eyni zamanda danışıqların əsas prinsipinin qarşı tərəfə öz ehtiyacını hiss etdirməmək olduğu qeyd edilir. Trampın fikrincə, uğurlu danışıqların əsas üstünlüyü alternativ seçimlərin çox olması və istənilən anda masadan qalxa bilmək imkanını qorumaqdır. O, uzunmüddətli və sərt öhdəliklər yaradan sazişləri məhdudlaşdırıcı hesab edir və həmişə ehtiyat variantların saxlanmasını tövsiyə edir.
Prezident olduğu dövrdə Tramp bu prinsipləri beynəlxalq siyasətdə də tətbiq etdi. O, qlobal sabitliyi belə danışıqlarda təzyiq vasitəsinə çevirməyə çalışdı, geosiyasi böhranların yaratdığı qeyri-müəyyənlikdən istifadə edərək qarşı tərəfi güzəştlərə sövq etməyə üstünlük verdi.
Bu siyasətin ən diqqətçəkən nümunələrindən biri NATO ilə bağlı mövqeyi oldu. Tramp Avropa müttəfiqləri ilə ənənəvi diplomatik danışıqlar aparmaq əvəzinə, alyansdan çıxmaq ehtimalını gündəmə gətirdi və Avropa ölkələrindən müdafiə xərclərini artırmağı tələb etdi. Beləliklə, ABŞ-ın alyansda qalmasının özü Avropa üçün strateji təminat kimi təqdim edildi.
2019-cu ildə Meksika ilə münasibətlərdə də oxşar taktika tətbiq olundu. Tramp qanunsuz miqrasiyanın dayandırılmayacağı təqdirdə Meksikaya yüksək gömrük rüsumları tətbiq ediləcəyini açıqladı. Qısa müddət sonra Meksika sərhədə on minlərlə hərbçi yerləşdirərək miqrant axınının qarşısını almaq istiqamətində addımlar atdı.
Trampın yanaşması ABŞ Silahlı Qüvvələrinə münasibətdə də fərqlənirdi. O hesab edirdi ki, Amerika ordusu demokratiyanın yayılması və ya müttəfiqlərin təhlükəsizliyinin pulsuz təmin edilməsi üçün deyil, milli maraqlara xidmət edən strateji resurs kimi fəaliyyət göstərməlidir. Bu baxımdan o, ABŞ hərbi bazalarının saxlanılması xərclərinin müttəfiqlər tərəfindən tam ödənilməsini, hətta buna əlavə mənfəət marjasının tətbiq edilməsini təklif etmişdi.
Analitiklərin fikrincə, Tramp Niksonun "dəli adam nəzəriyyəsini" müasir dövrə uyğunlaşdıraraq sosial şəbəkələri də bu strategiyanın əsas alətinə çevirdi. Əgər Nikson mesajlarını əsasən qapalı diplomatik kanallarla ötürürdüsə, Tramp qeyri-müəyyənlik yaratmaq üçün açıq bəyanatlardan və sosial media paylaşımlarından istifadə etdi. Bu mesajlar təkcə rəqiblərə deyil, müttəfiqlərə, maliyyə bazarlarına və bütün beynəlxalq ictimaiyyətə ünvanlanırdı.
Ekspertlər hesab edirlər ki, Tramp üçün əsas məqsəd ideoloji üstünlük deyil, mümkün qədər sərfəli sövdələşmələr əldə etməkdir. Nikson kommunizmin yayılmasının qarşısını almağı prioritet hesab etdiyi halda, Tramp eyni metodologiyanı daha çox iqtisadi və kommersiya maraqlarına xidmət edən vasitəyə çevirdi.
Bunun ən mühüm nümunələrindən biri 2020-ci ilin yanvarında İranın "Qüds" qüvvələrinin komandanı Qasım Süleymaninin öldürülməsi qərarı hesab olunur. Məlumata görə, ABŞ Müdafiə Nazirliyi Trampa müxtəlif cavab variantları təqdim etmiş, Süleymaninin öldürülməsi isə ən ekstremal ssenari kimi siyahıya daxil edilmişdi. Hərbi rəhbərlik bu variantın seçilməyəcəyini gözləsə də, Tramp məhz onu təsdiqləmişdi.
Birinci prezidentlik dövründə Trampın qərarları federal bürokratiya və yüksək vəzifəli məmurlar tərəfindən tez-tez məhdudlaşdırılırdı. Lakin ikinci prezidentlik dövründə o, dövlət aparatına nəzarəti gücləndirməyə yönəlmiş islahatlar həyata keçirdi, yüksək vəzifəli dövlət qulluqçularının səlahiyyətlərinə yenidən baxılması və onların vəzifədən uzaqlaşdırılmasını asanlaşdıran mexanizmlər tətbiq etdi. Bu addımların məqsədi prezident qərarlarının icrasına maneələrin minimuma endirilməsi idi.
Trampın xarici siyasət baxışı da ənənəvi Vaşinqton yanaşmasından fərqlənir. ABŞ siyasi elitasında Atlantik istiqamətini prioritet hesab edənlərlə Sakit okean regionuna üstünlük verənlər arasında uzun illər davam edən fikir ayrılığı mövcuddur. Tramp əsas təhlükənin Çindən gəldiyini hesab edir və NATO-ya əvvəlki administrasiyalar qədər strateji əhəmiyyət vermir.
Onun fikrincə, alyans ABŞ vergi ödəyicilərinin vəsaiti hesabına Avropa ölkələrinin təhlükəsizliyini maliyyələşdirən sərfəsiz mexanizmə çevrilib. Buna görə də Tramp dəfələrlə NATO-dan çıxmaq ehtimalını gündəmə gətirib, Qrenlandiya ilə bağlı sərt bəyanatlar verib və Asiya-Sakit okean regionunda əvvəlki administrasiyaların qurduğu çoxtərəfli əməkdaşlıq mexanizmlərindən uzaqlaşıb.
Çinə münasibətdə isə Tramp Pekini ilk növbədə ideoloji rəqib deyil, Amerika sənayesindən iş yerlərini alan iqtisadi rəqib kimi qiymətləndirir. O, çoxtərəfli ittifaqlardan daha çox ikitərəfli təzyiq siyasətinə üstünlük verir, yüksək gömrük rüsumları tətbiq etmək, texnologiya şirkətlərinə sanksiyalar qoymaq və gözlənilməz qərarlarla bazarlarda qeyri-müəyyənlik yaratmaq taktikasından istifadə edir.
Yaxın Şərq məsələsində də analitiklər Trampın hərbi əməliyyatları yalnız regional təhlükəsizlik prizmasından deyil, qlobal iqtisadi və geosiyasi alət kimi qiymətləndirdiyini bildirirlər. İran ətrafında yaranan gərginlik fonunda Hörmüz boğazının bağlanması ehtimalı Avropa ölkələri, Çin və Hindistan üçün enerji təhlükəsizliyi baxımından ciddi risk hesab olunur. Bu vəziyyət ABŞ enerji sektorunun rəqabət üstünlüyünü artıran amillərdən biri kimi qiymətləndirilir.
Tramp öz tərəfdarları qarşısında hərbi əməliyyatları əvvəlki administrasiyaların apardığı uzunmüddətli müharibələrdən fərqli model kimi təqdim edir. O bildirir ki, məqsəd başqa ölkələrdə rejim dəyişdirmək, dövlət qurmaq və ya demokratiya ixrac etmək deyil, ABŞ maraqlarını qısa müddətli, yüksək dəqiqlikli əməliyyatlarla qorumaqdır.
Rəy sorğuları göstərir ki, Trampın əsas seçici bazası onu iqtisadi millətçiliyin müdafiəçisi hesab edir. Onun tərəfdarları ABŞ müttəfiqlərinin Vaşinqtonun təhlükəsizlik zəmanətlərindən daha çox faydalandığını düşünür və prezidentin sərt mövqeyini vergi ödəyicilərinin maraqlarının qorunması kimi qiymətləndirirlər. 2026-cı ildə aparılmış sorğularda İranla bağlı siyasətə də bu elektoratın böyük hissəsinin dəstək verdiyi bildirilir.
Bununla yanaşı, ekspertlər vurğulayırlar ki, Trampın bütün qərarlarını vahid və ardıcıl strategiya kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Bəzi hallarda qərarlar spontan xarakter daşıyır və bu da yanlış hesablamalar riskini artırır. Onların fikrincə, qeyri-müəyyənlikdən danışıq aləti kimi istifadə müəyyən nəticələr versə də, eyni metodun digər dövlətlər tərəfindən də tətbiq olunması beynəlxalq böhranların nəzarətdən çıxması ehtimalını artırır. Bu səbəbdən "dəli adam strategiyası" qısamüddətli siyasi üstünlüklər qazandıra bilsə də, uzunmüddətli perspektivdə qlobal təhlükəsizlik üçün ciddi risk mənbəyi hesab olunur.