BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

ABŞ Prezidenti Donald Trampın İranla sülh razılaşmasına nail olmaq istiqamətində administrasiya daxilində fərqli siyasi baxışlara malik yüksək vəzifəli şəxslərdən istifadə etməsi diqqət çəkir. ABŞ dövlət katibi Marko Rubio sərt mövqeli siyasətçi kimi qiymətləndirildiyi halda, vitse-prezident Cey Di Vens daha yumşaq və diplomatik yanaşmanın tərəfdarı hesab olunur.

ABŞ administrasiyasına yaxın mənbələrin bildirdiyinə görə, Trampın bu iki fərqli yanaşmadan eyni vaxtda istifadə etməsi İran, İsrail və Livan arasında ziddiyyətli maraqların tarazlaşdırılmasına hesablanıb. Hesab olunur ki, İranla aparılan danışıqların uğuru təkcə regional təhlükəsizlik üçün deyil, həm də dünya neft bazarlarında sabitliyin qorunması baxımından həlledici əhəmiyyət daşıyır.

Administrasiyanın yüksəkvəzifəli müşavirlərindən biri bildirib ki, Marko Rubio və Cey Di Vens əslində Donald Trampın siyasətinin iki müxtəlif istiqamətini təmsil edirlər.

"Prezidentin İsrailə daha yaxın mövqeyini Marko Rubio ifadə edir. İsrail siyasətinə daha ehtiyatla yanaşan tərəfi isə Cey Di Vens təmsil edir", – deyə müşavir qeyd edib.

Məlumata görə, administrasiya daxilində xüsusilə iyunun 17-də ABŞ ilə İran arasında imzalanmış tarixi Anlaşma Memorandumu ətrafında keçirilən müzakirələr zamanı Rubio və Vensin baxışlarında müəyyən fərqlər ortaya çıxıb.

ABŞ rəsmilərinin sözlərinə görə, vitse-prezident Cey Di Vens prezidentin xüsusi nümayəndələri Stiv Uitkoff və Cared Kuşnerlə birlikdə İranla aparılan danışıqlarda birbaşa iştirak edib. Vens hesab edirdi ki, Donald Tramp razılaşmanı təsdiqləməlidir. Onun fikrincə, bu addım müharibənin başa çatmasına, Hörmüz boğazının yenidən tam fəaliyyət göstərməsinə və ABŞ-da aralıq seçkiləri öncəsində iqtisadi sabitliyin təmin olunmasına imkan verəcək.

Buna qarşılıq olaraq dövlət katibi Marko Rubio, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin direktoru Con Retkliff və müdafiə naziri Pit Heqset Anlaşma Memorandumuna və İranla genişmiqyaslı nüvə sazişinin əldə olunması perspektivlərinə ehtiyatla yanaşıblar.

Məlumata görə, Marko Rubio ötən həftə Körfəz ölkələrinə səfəri zamanı regional dövlətlərin xarici işlər nazirləri ilə görüşlər keçirərək İrana qarşı təzyiqin artırılmasının vacibliyini müzakirə edib.

Bununla belə, administrasiya mənbələri bildirirlər ki, Rubio İranla nüvə razılaşmasının pozulmasının tərəfdarı deyil. O, Stiv Uitkoffla birlikdə ABŞ Konqresinin üzvlərinə razılaşmanın məzmununu təqdim edib və tərəddüd edən qanunvericiləri sənədi dəstəkləməyə inandırmağa çalışıb.

Administrasiyanın müşavirlərindən biri Rubio və Vensin fəaliyyətini belə xarakterizə edib:

"Onlara eyni sikkənin iki üzü kimi baxmaq düzgün deyil. Onlar daha çox çoxfunksiyalı İsveçrə bıçağının müxtəlif alətlərinə bənzəyirlər. Həmin alətdən necə istifadə olunacağına isə Prezident Tramp qərar verir."

Livan razılaşması ətrafında yaranan çətinliklər

Mənbələrin məlumatına görə, Livan məsələsi üzrə aparılan danışıqlar İran, İsrail və Livanın maraqlarını əhatə etdiyi üçün daha mürəkkəb xarakter daşıyıb.

Danışıqlar üç əsas sənədi əhatə edib. Bunlardan birincisi iyunun 17-də ABŞ və İran arasında imzalanmış Anlaşma Memorandumu, ikincisi iyunun 21-də İsveçrədə Cey Di Vensin İran tərəfi ilə Livan məsələsinə dair əldə etdiyi razılaşma, üçüncüsü isə ötən cümə günü Marko Rubionun vasitəçiliyi ilə İsrail və Livan arasında imzalanmış sülh çərçivə sazişidir.

Əsas fikir ayrılığı həmin sənədlərin məzmununda ortaya çıxıb.

Marko Rubionun vasitəçiliyi ilə əldə olunan razılaşmada İranın Livandakı proseslərə müdaxilə imkanlarının məhdudlaşdırılması nəzərdə tutulur.

Cey Di Vensin razılaşması isə İranın İsrail ilə Hizbullah arasında atəşkəs prosesində müəyyən söz sahibi olmasını qəbul edir.

Məlumata görə, yaranmış vəziyyət o qədər mürəkkəbləşib ki, ötən həftə İsrail və Livan nümayəndə heyətləri ABŞ vasitəçilərindən administrasiyanın rəsmi siyasətinin hansı razılaşmaya əsaslandığını izah etməyi xahiş ediblər.

Danışıqlarda iştirak edən yüksəkvəzifəli ABŞ rəsmisinin sözlərinə görə, həm Donald Tramp, həm də Cey Di Vens sonda Marko Rubionun hazırladığı razılaşmanı təsdiqləyiblər.

İyunun 17-də ABŞ ilə İran arasında imzalanmış 14 maddədən ibarət Anlaşma Memorandumunda İsrailin yekun razılaşmanın tərkib hissəsi kimi Livandan çıxacağı qeyd edilir.

Bunun əksinə olaraq, ötən cümə günü imzalanmış razılaşma İsrail qoşunlarının mərhələli şəkildə Livandan çıxmasını nəzərdə tutur. Bunun əsas şərti isə Hizbullahın silahsızlaşdırılmasıdır.

Hizbullah və onun Livandakı müttəfiqləri Marko Rubionun vasitəçiliyi ilə əldə olunan razılaşmanı kəskin tənqid edərək onu etibarsız hesab etdiklərini açıqlayıblar. Onlar Cey Di Vensin İranla müzakirə etdiyi ABŞ–İran Anlaşma Memorandumunun əsas hüquqi sənəd kimi qəbul edilməsini tələb ediblər.

ABŞ administrasiyasının yüksəkvəzifəli nümayəndəsi bildirib ki, Anlaşma Memorandumunun əsas müddəalarından biri Livanın suverenliyidir.

Onun sözlərinə görə, Marko Rubionun hazırladığı son razılaşma da məhz həmin prinsipə uyğun gəlir.

"Livan bu sənədi imzalayıb. İran ya Livanın suverenliyini qəbul edir, ya da etmir", – deyə rəsmi bildirib.

Başqa bir ABŞ rəsmisi isə qeyd edib ki, İran tərəfi iki razılaşma arasında ziddiyyət görsə də, Vaşinqton belə hesab etmir.

"Bu, maddələrin necə şərh edilməsindən asılıdır. Bizim üçün əsas məqsəd atəşkəsin təmin olunmasıdır və bunun üçün artıq mexanizm yaradılıb. İsrailin Livandan çıxması da həmin mexanizmin tərkib hissəsi kimi nəzərdə tutulur", – deyə o bildirib.

Administrasiya daxilində qarşıdurma olmadığı bildirilir

Məlumata görə, Rubio və Vensin yanaşmaları fərqlənsə də, onların arasında şəxsi qarşıdurma mövcud deyil.

ABŞ rəsmilərindən biri bildirib ki, mətbuatda onların münasibətlərinin qarşıdurma kimi təqdim olunması reallığı əks etdirmir.

"Başlıqlarda Vens və Rubio arasında qarşıdurma yaratmaq asandır. Onlar müəyyən məsələlərdə müxtəlif istiqamətlərə meyl göstərsələr də, vəziyyət göründüyü qədər sadə deyil. Demokratların, bəzi media qurumlarının və İranın yaratmağa çalışdığı kimi ciddi daxili münaqişə yoxdur", – deyə rəsmi bildirib.

Administrasiyadakı digər yüksəkvəzifəli şəxs qeyd edib ki, müxtəlif razılaşmaların mövcudluğu Donald Tramp üçün problem hesab edilmir.

"Əsas məqsəd sülhə doğru irəliləməkdir. Sülh razılaşmaları nə qədər çox olarsa, bir o qədər yaxşıdır. İran sülh istəyirsə, sülh olacaq. Müharibə istəyirsə, nəticə də müharibə olacaq", – deyə o vurğulayıb.

Həmin rəsmi Rubio ilə Vens arasında fikir ayrılığı olması barədə iddiaları da təkzib edib.

"Onlar tam koordinasiya şəraitində işləyirlər. Məsələ birinin İsraili dəstəkləyib, digərinin buna qarşı çıxması deyil. Administrasiya daxilində iş prinsipi belə deyil", – deyə o əlavə edib.

İran danışıqları 2028-ci il prezident seçkilərinə də təsir göstərə bilər

Administrasiya daxilində hesab olunur ki, İranla aparılan danışıqların yekun nəticəsi ABŞ-da 2028-ci il prezident seçkilərində Respublikaçılar Partiyasının namizədinin müəyyənləşdirilməsi baxımından da mühüm siyasi əhəmiyyət daşıyacaq.

ABŞ rəsmilərindən biri bildirib ki, Marko Rubionun İranla danışıqlarda ön plana çıxmamasının səbəbi Cey Di Vensin prosesin siyasi məsuliyyətini üzərinə götürməsinə imkan yaratmaqdır.

Lakin administrasiyanın başqa bir yüksəkvəzifəli nümayəndəsi bu fikri "tamamilə əsassız" adlandırıb.

Onun sözlərinə görə, həm Rubio, həm də Vens yalnız Prezident Donald Trampın müəyyən etdiyi siyasəti həyata keçirirlər.

Ağ evin mətbuat katibi Anna Kelli də administrasiya daxilində fikir ayrılığı barədə iddiaları rədd edib.

"Bizim yalnız bir düşərgəmiz var – Prezident Donald Trampın düşərgəsi. Administrasiyanın bütün üzvləri prezidentin İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq istiqamətində göstərdiyi səyləri tam dəstəkləyirlər", – deyə Ağ ev rəsmisi bildirib.